Το gaslighting είναι μια μορφή ψυχολογικής χειραγώγησης, κατά την οποία ένα άτομο οδηγεί συστηματικά κάποιον άλλο να αμφισβητεί τη μνήμη, την αντίληψη, τα συναισθήματα ή την κρίση του.

Αν αναρωτιέστε τι είναι το gaslighting, το βασικό στοιχείο είναι ότι δεν πρόκειται για ένα μεμονωμένο ψέμα ή μια απλή διαφωνία, αλλά για επαναλαμβανόμενο μοτίβο υπονόμευσης της πραγματικότητας του άλλου.

Το gaslighting στις σχέσεις είναι η πιο γνωστή μορφή του, όμως μπορεί να εμφανιστεί και στην οικογένεια, στις φιλίες ή στον χώρο εργασίας.

Τι είναι το gaslighting;

Το gaslighting είναι ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο χειραγώγησης που αποδυναμώνει σταδιακά την εμπιστοσύνη ενός ανθρώπου στη δική του αντίληψη. Το άλλο άτομο μπορεί να αρνείται γεγονότα, να αλλάζει την αφήγηση, να υποβαθμίζει συναισθήματα ή να παρουσιάζει τις αντιδράσεις του ανθρώπου που δέχεται τη συμπεριφορά ως «παράλογες».

Ο σκοπός ή το αποτέλεσμα είναι συχνά η απόκτηση ελέγχου. Όσο κάποιος αμφιβάλλει για όσα είδε ή αισθάνθηκε, τόσο πιθανότερο είναι να βασίζεται στον άλλον για να του εξηγήσει «τι πραγματικά συνέβη». Η διαδικασία αναπτύσσεται σταδιακά και δεν είναι πάντα εύκολο να αναγνωριστεί.

Από πού προέρχεται ο όρος gaslighting;

Ο όρος προέρχεται από το θεατρικό έργο Gas Light του Patrick Hamilton, που παρουσιάστηκε το 1938. Στην ιστορία, ένας σύζυγος μεταβάλλει στοιχεία του περιβάλλοντος και στη συνέχεια αρνείται ότι συνέβη κάτι, με αποτέλεσμα η γυναίκα του να αρχίζει να αμφισβητεί την αντίληψη και τη λογική της.

Τι σημαίνει gaslighting στα ελληνικά;

Δεν υπάρχει μία ελληνική λέξη που να αποδίδει πλήρως το gaslighting. Συνήθως μεταφράζεται ως ψυχολογική χειραγώγηση, συστηματική διαστρέβλωση της πραγματικότητας ή υπονόμευση της αντίληψης του άλλου. Όταν συμβαίνει σε κακοποιητική σχέση, μπορεί να αποτελεί μορφή συναισθηματικής κακοποίησης.

Στα ελληνικά συναντάται και η εξελληνισμένη γραφή «γκασλάιτινγκ», αλλά ο αγγλικός όρος χρησιμοποιείται συχνότερα. Η αγγλική ερώτηση what is gaslighting αντιστοιχεί, επομένως, στο «τι είναι το gaslighting» και όχι απλώς στο «τι σημαίνει ένα ψέμα».

Gaslighting: Παραδείγματα και χαρακτηριστικές φράσεις

Μία φράση από μόνη της δεν αποδεικνύει gaslighting. Για να αξιολογηθεί μια συμπεριφορά, έχουν σημασία η επανάληψη, το πλαίσιο, η ανισορροπία δύναμης και το συνολικό αποτέλεσμα στον άλλον.

Άρνηση γεγονότων

«Αυτό δεν συνέβη ποτέ».
«Δεν είπα ποτέ κάτι τέτοιο».
«Τα θυμάσαι λάθος».

Υποτίμηση των συναισθημάτων

«Είσαι υπερβολικός/ή».
«Τα παίρνεις όλα πολύ προσωπικά».
«Δεν υπάρχει λόγος να αισθάνεσαι έτσι».

Αμφισβήτηση της κρίσης ή της μνήμης

«Πάντα μπερδεύεσαι».
«Η μνήμη σου δεν είναι καλή».
«Τα φαντάζεσαι όλα».

Μετατόπιση της ευθύνης

«Με ανάγκασες να αντιδράσω έτσι».
«Αν δεν συμπεριφερόσουν έτσι, δεν θα συνέβαινε».
«Εσύ δημιουργείς συνεχώς προβλήματα».

Οι ίδιες εκφράσεις μπορεί να ειπωθούν και σε μια άσχημη στιγμή χωρίς να αποτελούν μέρος συστηματικής χειραγώγησης. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν χρησιμοποιούνται επανειλημμένα για να ακυρώνουν την εμπειρία σας και να σας κάνουν να αμφιβάλλετε για τον εαυτό σας.

13 σημάδια ότι μπορεί να βιώνετε gaslighting

Αμφισβητείτε συχνά τη μνήμη σας, ακόμη και για περιστατικά που αρχικά θυμόσασταν καθαρά.
Αναρωτιέστε διαρκώς αν είστε υπερβολικά ευαίσθητοι, επειδή οι αντιδράσεις σας απορρίπτονται συστηματικά.
Ζητάτε συγγνώμη χωρίς να γνωρίζετε τι κάνατε λάθος, μόνο και μόνο για να τελειώσει η ένταση.
Δυσκολεύεστε να πάρετε απλές αποφάσεις, επειδή δεν εμπιστεύεστε πλέον την κρίση σας.
Νιώθετε σύγχυση μετά τις συζητήσεις σας, ακόμη κι αν πριν γνωρίζατε τι θέλατε να πείτε.
Αποφεύγετε να εκφράσετε γνώμη ή συναίσθημα, φοβούμενοι ότι θα ακυρωθεί ή θα στραφεί εναντίον σας.
Κρύβετε περιστατικά από φίλους και συγγενείς, επειδή δυσκολεύεστε να τα εξηγήσετε ή ντρέπεστε.
Δικαιολογείτε συχνά τη συμπεριφορά του άλλου, ακόμη και όταν σας πληγώνει.
Αισθάνεστε ότι δεν κάνετε τίποτα σωστά, όσο κι αν προσπαθείτε.
Έχετε χάσει μέρος της αυτοπεποίθησής σας σε σχέση με το πώς αισθανόσασταν παλαιότερα.
Αμφιβάλλετε για πράγματα που γνωρίζατε με βεβαιότητα, επειδή ακούτε συνεχώς μια διαφορετική εκδοχή.
Βασίζεστε στον άλλον για να σας πει τι συνέβη, αντί να εμπιστεύεστε τη δική σας μνήμη.
Νιώθετε περισσότερο άγχος, απομόνωση ή αδυναμία μέσα στη συγκεκριμένη σχέση.

Κανένα από τα παραπάνω σημάδια μεμονωμένα δεν αποδεικνύει την ύπαρξη gaslighting. Αυτό που έχει σημασία είναι εάν πρόκειται για σταθερό και επαναλαμβανόμενο μοτίβο που σας κάνει να χάνετε την εμπιστοσύνη στην αντίληψη και την κρίση σας.

Ποιος κάνει gaslighting και γιατί;

Ένα άτομο μπορεί να χρησιμοποιεί τέτοιες συμπεριφορές για να αποφύγει την ευθύνη, να διατηρήσει τον έλεγχο, να αποκρύψει πράξεις του, να αποδυναμώσει τα όρια του άλλου ή να δημιουργήσει συναισθηματική εξάρτηση. Μερικές φορές η συμπεριφορά είναι συνειδητή και οργανωμένη, ενώ σε άλλες περιπτώσεις μπορεί να έχει γίνει παγιωμένος τρόπος επικοινωνίας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που λέει ψέματα, αμύνεται ή θυμάται διαφορετικά ένα περιστατικό κάνει gaslighting. Ούτε ότι όποιος εμφανίζει τέτοια συμπεριφορά πάσχει οπωσδήποτε από ψυχική διαταραχή.

Gaslighting και ναρκισσισμός

Το gaslighting μπορεί να χρησιμοποιηθεί από άτομα με ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά, αλλά δεν αποτελεί αποκλειστική συμπεριφορά των «ναρκισσιστών». Ο όρος δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως πρόχειρη διαδικτυακή διάγνωση.

Η χρήση χειριστικών συμπεριφορών δεν αποδεικνύει ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας. Η διάγνωση μιας διαταραχής προσωπικότητας απαιτεί ολοκληρωμένη αξιολόγηση από ειδικό ψυχικής υγείας και δεν μπορεί να βασιστεί σε μία φράση, έναν καβγά ή μια περιγραφή στο διαδίκτυο.

Πού μπορεί να εμφανιστεί το gaslighting;

Gaslighting στις συντροφικές σχέσεις

Σε μια συντροφική σχέση μπορεί να χρησιμοποιείται για να υπονομεύσει την αντίληψη, τα συναισθήματα και τα όρια του συντρόφου. Με τον χρόνο, το άτομο μπορεί να δυσκολεύεται να εμπιστευτεί τον εαυτό του ή να αντιδράσει σε ελεγκτικές συμπεριφορές.

Gaslighting στην οικογένεια

Μπορεί να εμφανιστεί μεταξύ γονέων και παιδιών ή άλλων συγγενών, όταν εμπειρίες και συναισθήματα ακυρώνονται συστηματικά. Η απλή διαφωνία ενός γονέα με το παιδί, η θέσπιση ορίων ή μια διαφορετική ανάμνηση δεν αποτελούν από μόνες τους gaslighting.

Gaslighting από γονέα προς παιδί

Ένα παιδί μπορεί να βιώνει gaslighting όταν ο γονέας αρνείται επανειλημμένα γεγονότα που το παιδί έζησε, του λέει ότι «τα φαντάζεται», ακυρώνει σταθερά τα συναισθήματά του ή το κάνει να πιστεύει ότι ευθύνεται για τη συμπεριφορά του ενήλικα. Επειδή το παιδί εξαρτάται από τον γονέα και διαμορφώνει ακόμη την εμπιστοσύνη στη δική του αντίληψη, αυτή η συμπεριφορά μπορεί να το οδηγήσει σε έντονη σύγχυση, ενοχή ή φόβο.

Δεν αποτελεί gaslighting κάθε γονεϊκό λάθος, διαφωνία ή διαφορετική ανάμνηση. Σημασία έχει το σταθερό μοτίβο ελέγχου και υπονόμευσης. Ένα παιδί ή ένας έφηβος που βιώνει κάτι τέτοιο μπορεί να μιλήσει σε έναν ασφαλή ενήλικα, όπως συγγενή, εκπαιδευτικό, σχολικό ψυχολόγο ή ειδικό ψυχικής υγείας. Αν ο γονέας είναι το πρόσωπο που προκαλεί τον φόβο, το παιδί δεν χρειάζεται να τον αντιμετωπίσει μόνο του.

Gaslighting στον χώρο εργασίας

Ένας προϊστάμενος μπορεί να αρνείται επανειλημμένα οδηγίες που είχε δώσει ή να μεταφέρει συστηματικά ευθύνες σε εργαζόμενο. Αντίστοιχα, συνάδελφος μπορεί να διαστρεβλώνει περιστατικά, ώστε ο άλλος να αμφιβάλλει για τη μνήμη και την επαγγελματική του επάρκεια.

Gaslighting στις φιλίες

Σε μια φιλία μπορεί να εκδηλώνεται ως σταθερή ακύρωση αναμνήσεων, εμπειριών και συναισθημάτων, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από έλεγχο, ενοχοποίηση ή απομόνωση από άλλους ανθρώπους.

Gaslighting ή απλή διαφωνία;

Δύο άνθρωποι μπορεί ειλικρινά να θυμούνται διαφορετικά το ίδιο γεγονός. Η βασική διαφορά βρίσκεται στο σταθερό μοτίβο υπονόμευσης και όχι στην ύπαρξη μιας έντονης διαφωνίας.

Απλή διαφωνία	Gaslighting
Μπορεί να συμβεί περιστασιακά.	Εμφανίζεται επανειλημμένα.
Υπάρχει δυνατότητα ουσιαστικής συζήτησης.	Η συζήτηση καταλήγει συστηματικά σε σύγχυση και αυτοαμφισβήτηση.
Ο καθένας μπορεί να αναγνωρίσει το λάθος του.	Υπάρχει σταθερή άρνηση ή μετατόπιση της ευθύνης.
Δεν επιδιώκεται έλεγχος του άλλου.	Δημιουργείται ανισορροπία δύναμης και ελέγχου.

Ποιες μπορεί να είναι οι συνέπειες;

Η συστηματική αμφισβήτηση της εμπειρίας ενός ανθρώπου μπορεί να συνδέεται με μειωμένη αυτοπεποίθηση, σύγχυση, δυσκολία στη λήψη αποφάσεων και αυξημένο άγχος.

Ενδέχεται επίσης να συμβάλει σε κοινωνική απομόνωση, εξάρτηση από τη γνώμη του άλλου και καταθλιπτικά συναισθήματα.

Οι επιπτώσεις διαφέρουν ανάλογα με τη διάρκεια, την ένταση και τη διαθέσιμη υποστήριξη. Το gaslighting δεν οδηγεί υποχρεωτικά σε συγκεκριμένη ψυχική διαταραχή, αλλά η παρατεταμένη έκθεση σε χειριστική συμπεριφορά μπορεί να επιβαρύνει την ψυχική ευεξία.

Πώς αντιμετωπίζεται το gaslighting;

Η αντιμετώπιση αρχίζει με την αναγνώριση του επαναλαμβανόμενου μοτίβου και την αναζήτηση μιας αξιόπιστης εξωτερικής οπτικής. Τα επόμενα βήματα πρέπει να προσαρμόζονται στην ασφάλεια και στις συνθήκες κάθε ανθρώπου:

Αναγνωρίστε το μοτίβο. Εξετάστε τη συνολική συμπεριφορά και όχι μόνο έναν καβγά.
Καταγράψτε περιστατικά, εφόσον είναι ασφαλές. Σημειώσεις, μηνύματα ή ημερομηνίες μπορούν να σας βοηθήσουν να οργανώσετε όσα συνέβησαν.
Αναγνωρίστε τα συναισθήματά σας. Το ότι κάποιος διαφωνεί με αυτά δεν σημαίνει ότι δεν είναι πραγματικά.
Μιλήστε με άνθρωπο που εμπιστεύεστε. Μια εξωτερική οπτική μπορεί να μειώσει τη σύγχυση και την απομόνωση.
Θέστε όρια, εφόσον δεν κινδυνεύετε. Δηλώστε ποια συμπεριφορά δεν αποδέχεστε και πότε θα διακόψετε μια συζήτηση.
Μην εξαντλείστε αποδεικνύοντας κάθε περιστατικό. Μια ατέρμονη αντιπαράθεση για κάθε λεπτομέρεια συχνά εντείνει τη σύγχυση.
Ζητήστε επαγγελματική υποστήριξη. Ένας ψυχολόγος μπορεί να βοηθήσει στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στην κρίση και στα όριά σας.
Καταρτίστε σχέδιο ασφάλειας όταν υπάρχει κακοποίηση. Η απομάκρυνση ή η αντιπαράθεση χρειάζεται προσεκτικό σχεδιασμό αν φοβάστε αντίδραση.

Δεν είναι ασφαλές να δίνεται ως γενική οδηγία η κατά μέτωπο αντιπαράθεση. Σε μια κακοποιητική σχέση μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο, γι’ αυτό προτεραιότητα έχουν η υποστήριξη και ένα εξατομικευμένο σχέδιο ασφάλειας.

Πότε χρειάζεται βοήθεια;

Είναι σημαντικό να αναζητήσετε υποστήριξη όταν υπάρχει φόβος ή απειλή, όταν απομονώνεστε από φίλους και οικογένεια ή όταν κάποιος ελέγχει τα χρήματα, τις επικοινωνίες ή τις μετακινήσεις σας. Βοήθεια χρειάζεται επίσης όταν συνυπάρχει λεκτική, σωματική ή σεξουαλική βία, όταν η ψυχική σας κατάσταση επιδεινώνεται ή όταν δυσκολεύεστε να απομακρυνθείτε με ασφάλεια.

Συχνές ερωτήσεις για το gaslighting

Τι είναι το gaslighting με απλά λόγια;

Είναι η επαναλαμβανόμενη προσπάθεια να κάνει κάποιος έναν άλλο άνθρωπο να αμφιβάλλει για όσα θυμάται, αντιλαμβάνεται ή αισθάνεται. Δεν είναι κάθε ψέμα ή διαφωνία gaslighting· απαιτείται σταθερό μοτίβο υπονόμευσης.

Ποια είναι η μετάφραση του gaslighting στα ελληνικά;

Αποδίδεται συνήθως ως ψυχολογική χειραγώγηση, διαστρέβλωση της πραγματικότητας ή υπονόμευση της αντίληψης. Δεν υπάρχει μία απολύτως ταυτόσημη ελληνική λέξη.

Ποιες φράσεις χρησιμοποιεί κάποιος που κάνει gaslighting;

Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι «Αυτό δεν συνέβη», «Τα θυμάσαι λάθος», «Είσαι υπερβολικός/ή» ή «Τα φαντάζεσαι». Αξιολογείται όμως το επαναλαμβανόμενο μοτίβο και όχι μία μεμονωμένη φράση.

Κάνουν gaslighting μόνο οι ναρκισσιστές;

Όχι. Η συμπεριφορά μπορεί να συνδέεται με διαφορετικά μοτίβα και δεν αποδεικνύει από μόνη της ναρκισσιστική ή άλλη ψυχιατρική διαταραχή.

Πώς αντιμετωπίζεται το gaslighting σε μια σχέση;

Αναγνωρίστε το επαναλαμβανόμενο μοτίβο, αναζητήστε αξιόπιστη υποστήριξη, καταγράψτε περιστατικά μόνο αν είναι ασφαλές και μιλήστε με ειδικό. Όταν υπάρχει φόβος ή κακοποίηση, προτεραιότητα έχει το σχέδιο ασφάλειας και όχι η αντιπαράθεση.

Μπορεί να υπάρξει gaslighting στον χώρο εργασίας;

Ναι. Μπορεί να συμβαίνει όταν κάποιος αρνείται ή διαστρεβλώνει συστηματικά οδηγίες και γεγονότα, με αποτέλεσμα ο εργαζόμενος να αμφιβάλλει για τη μνήμη, την κρίση ή την επαγγελματική του επάρκεια.

✍ Συντακτική ομάδα Health4U.gr

Τα άρθρα βασίζονται σε διεθνείς επιστημονικές πηγές όπως το PubMed, το Mayo Clinic και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO). Στόχος μας είναι η έγκυρη και κατανοητή ενημέρωση για θέματα υγείας και πρόληψης. Το περιεχόμενο είναι ενημερωτικό και δεν υποκαθιστά ιατρική συμβουλή ή γνωμάτευση. Μάθετε περισσότερα για την ομάδα μας στη σελίδα → Σχετικά με εμάς.

Συμπέρασμα

Η αναγνώριση του gaslighting δεν βασίζεται σε μία λέξη, ένα ψέμα ή μια διαφωνία, αλλά σε ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο ελέγχου που υπονομεύει την εμπιστοσύνη ενός ανθρώπου στη μνήμη και στην κρίση του. Αν μια σχέση σας αφήνει σταθερά μπερδεμένους, φοβισμένους ή απομονωμένους, δεν χρειάζεται να το διαχειριστείτε μόνοι. Η αναζήτηση μιας εξωτερικής, αξιόπιστης οπτικής και επαγγελματικής υποστήριξης μπορεί να σας βοηθήσει να επανακτήσετε την εμπιστοσύνη στην αντίληψη και στα όριά σας.

Gaslighting: Τι είναι και πώς θα το αναγνωρίσετε