Η εκμάθηση μιας ξένης γλώσσας, ο χορός και η σωματική άσκηση δεν μας προσφέρουν απλώς νέες δεξιότητες. Έρευνες δείχνουν ότι μπορούν να συνδέονται με μετρήσιμες αλλαγές στον εγκέφαλο ακόμη και στην ενήλικη ζωή. Το «κλειδί», όμως, δεν είναι η αδιάκοπη νοητική προσπάθεια: μάθηση, κίνηση και επαρκής ξεκούραση φαίνεται ότι λειτουργούν μαζί.
Μπορούμε πράγματι να «γυμνάσουμε» τον εγκέφαλό μας όπως γυμνάζουμε τους μυς; Η αναλογία δεν είναι κυριολεκτική. Πίσω της, όμως, βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες γνώσεις που μας έχουν προσφέρει οι σύγχρονες νευροεπιστήμες: ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν παραμένει στατικός μετά την ενηλικίωση.
Μέσω της λεγόμενης νευροπλαστικότητας, μπορεί να τροποποιεί τις συνδέσεις μεταξύ των νευρώνων και να αναδιοργανώνει τα νευρωνικά του δίκτυα ως απάντηση στη μάθηση, την εξάσκηση και τις νέες εμπειρίες.
«Η γνωστική ανθεκτικότητα δεν είναι κάτι που καθορίζεται αποκλειστικά κατά τη γέννηση ή στην πρώιμη ενήλικη ζωή», επισημαίνει η νευρολόγος και ειδικός στην Ιατρική του Ύπνου Joanna Fong-Isariyawongse, αναπληρώτρια καθηγήτρια Νευρολογίας στο University of Pittsburgh.
Με απλά λόγια, το πέρασμα του χρόνου δεν σημαίνει ότι ο εγκέφαλος χάνει την ικανότητά του να προσαρμόζεται. Η πλαστικότητά του μεταβάλλεται με την ηλικία, αλλά δεν εξαφανίζεται.
Τι συμβαίνει όταν μαθαίνουμε κάτι πραγματικά καινούργιο
Μία από τις κλασικές μελέτες που έδειξαν πόσο δυναμικός παραμένει ο εγκέφαλος των ενηλίκων δημοσιεύθηκε στο Nature.
Οι ερευνητές ζήτησαν από ενήλικες να μάθουν ζογκλερικά και χρησιμοποίησαν μαγνητική τομογραφία για να παρακολουθήσουν τον εγκέφαλό τους πριν και μετά την περίοδο εξάσκησης.
Διαπίστωσαν μεταβολές στη φαιά ουσία σε περιοχές που εμπλέκονται στην επεξεργασία οπτικών και κινητικών πληροφοριών.
Το ιδιαίτερα ενδιαφέρον ήταν ότι οι αλλαγές εμφανίστηκαν έπειτα από σχετικά σύντομη περίοδο εκπαίδευσης. Το εύρημα αποτέλεσε μία από τις χαρακτηριστικές ενδείξεις ότι ακόμη και ο ώριμος εγκέφαλος μπορεί να παρουσιάζει δομικές μεταβολές όταν καλείται να αποκτήσει μια καινούργια δεξιότητα.
Η ουσία επομένως δεν βρίσκεται απλώς στο να «χρησιμοποιούμε το μυαλό μας». Μεγαλύτερο ενδιαφέρον έχει η ενεργή μάθηση που απαιτεί προσοχή, προσπάθεια και προσαρμογή.
Η εκμάθηση ξένης γλώσσας αλλάζει τον εγκέφαλο
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα δεδομένα για την εκμάθηση ξένων γλωσσών.
Σε έρευνα που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό NeuroImage, εντατική εκπαίδευση σε ξένη γλώσσα συνδέθηκε με αύξηση του όγκου του ιππόκαμπου και με μεταβολές στο πάχος περιοχών του εγκεφαλικού φλοιού που συμμετέχουν στη γλωσσική επεξεργασία.
Οι αλλαγές δεν ήταν ίδιες σε όλους τους συμμετέχοντες και φάνηκε να σχετίζονται τόσο με την προσπάθεια όσο και με την επιτυχία της εκμάθησης.
Τα ευρήματα αυτά ενισχύουν την εικόνα ενός εγκεφάλου που εξακολουθεί να προσαρμόζεται όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με μια σύνθετη γνωστική πρόκληση.
Και η εκμάθηση μιας νέας γλώσσας είναι ακριβώς αυτό: απαιτεί μνήμη, προσοχή, αναγνώριση νέων ήχων, κατανόηση διαφορετικών γραμματικών κανόνων και συνεχή ανάκληση νέων πληροφοριών.
Χορός: όταν σώμα και εγκέφαλος μαθαίνουν μαζί
Ο χορός αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον παράδειγμα, επειδή συνδυάζει σωματική δραστηριότητα, συντονισμό, μνήμη, προσανατολισμό στον χώρο και συνεχή εκμάθηση νέων κινήσεων.
Σε μελέτη μεγαλύτερων σε ηλικία ενηλίκων, ερευνητές συνέκριναν ένα πρόγραμμα χορού με συμβατική επαναλαμβανόμενη άσκηση.
Και οι δύο μορφές δραστηριότητας συνδέθηκαν με αλλαγές στον εγκέφαλο. Ωστόσο, οι συμμετέχοντες στο πρόγραμμα χορού παρουσίασαν μεταβολές σε περισσότερες εγκεφαλικές περιοχές.
Μία πιθανή εξήγηση είναι ότι στον χορό το ερέθισμα δεν παραμένει σταθερό. Οι συμμετέχοντες καλούνται να θυμηθούν νέα βήματα, να προσαρμόσουν τις κινήσεις τους, να συντονιστούν και να ανταποκριθούν σε διαρκώς μεταβαλλόμενες απαιτήσεις.
Με άλλα λόγια, δεν κινείται μόνο το σώμα. Ο εγκέφαλος πρέπει συνεχώς να μαθαίνει.
Γιατί η σωματική άσκηση ωφελεί και τον εγκέφαλο
Η κίνηση δεν αποτελεί μόνο «προπόνηση» για το σώμα.
Ένας από τους μηχανισμούς που μελετώνται ιδιαίτερα είναι ο BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor), ένας νευροτροφικός παράγοντας που συμμετέχει μεταξύ άλλων στην επιβίωση των νευρώνων και στη συναπτική πλαστικότητα.
Μετα-ανάλυση μελετών σε υγιείς νεαρούς ενήλικες έδειξε ότι η υψηλής έντασης άσκηση μπορεί να προκαλέσει άμεση αύξηση των κυκλοφορούντων επιπέδων BDNF σε σύγκριση με την απουσία άσκησης ή την άσκηση χαμηλής έντασης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι «όσο πιο έντονα γυμναζόμαστε τόσο περισσότερο αλλάζει ο εγκέφαλος». Η σχέση μεταξύ είδους άσκησης, έντασης, διάρκειας, BDNF και μακροχρόνιων γνωστικών αποτελεσμάτων είναι πολύ πιο σύνθετη και εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο έρευνας.
Τα συνολικά δεδομένα, ωστόσο, ενισχύουν την άποψη ότι η τακτική σωματική δραστηριότητα αποτελεί έναν από τους παράγοντες που υποστηρίζουν την υγεία και τη λειτουργία του εγκεφάλου.
Περισσότερη προσπάθεια δεν σημαίνει πάντα καλύτερος εγκέφαλος
Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά.
Η νευροπλαστικότητα δεν σημαίνει ότι πρέπει να κρατάμε τον εγκέφαλό μας σε μια αδιάκοπη κατάσταση νοητικής υπερδιέγερσης.
Η μάθηση χρειάζεται να εναλλάσσεται με περιόδους αποκατάστασης. Η παρατεταμένη γνωστική κόπωση μπορεί να επηρεάσει την προσοχή και την απόδοση, αντί να τις ενισχύσει.
Και ένα από τα σημαντικότερα στάδια αυτής της αποκατάστασης είναι ο ύπνος.
Ο ύπνος συμμετέχει καθοριστικά σε διαδικασίες που σχετίζονται με την εδραίωση της μνήμης και της μάθησης.
Τα τελευταία χρόνια μεγάλο επιστημονικό ενδιαφέρον συγκεντρώνει επίσης το γλοιολεμφικό σύστημα, ένα σύστημα μεταφοράς υγρών που συνδέεται με την απομάκρυνση μεταβολικών προϊόντων από τον εγκέφαλο και φαίνεται να επηρεάζεται από τον ύπνο.
Η συγκεκριμένη περιοχή της έρευνας εξελίσσεται ταχύτατα και ιδιαίτερα στους ανθρώπους η εικόνα παραμένει πιο σύνθετη από τη δημοφιλή περιγραφή ότι ο εγκέφαλος απλώς «καθαρίζει» όσο κοιμόμαστε.
Πώς μπορούμε λοιπόν να «γυμνάζουμε» τον εγκέφαλό μας;
Το μήνυμα των ερευνών δεν είναι ότι χρειαζόμαστε απαραίτητα ειδικά παιχνίδια, εφαρμογές ή καθημερινά τεστ «brain training».
Αντίθετα, ιδιαίτερο ενδιαφέρον φαίνεται να έχει η συνέχιση της πραγματικής μάθησης: να επιχειρούμε δηλαδή πράγματα που δεν έχουμε ήδη κατακτήσει και τα οποία απαιτούν συγκέντρωση, εξάσκηση και σταδιακή βελτίωση.
Μια ξένη γλώσσα, ο χορός ή μια άλλη σύνθετη δεξιότητα μπορούν να βγάλουν τον εγκέφαλο από τον «αυτόματο πιλότο» και να ενεργοποιήσουν διαδικασίες μάθησης.
Η σωματική δραστηριότητα και ο επαρκής ύπνος συμπληρώνουν την εικόνα.
Χρειάζεται, ωστόσο, μια σημαντική διευκρίνιση: νευροπλαστικότητα δεν σημαίνει ότι κάθε νοητική άσκηση δημιουργεί νέους νευρώνες, ούτε ότι η εκμάθηση μιας ξένης γλώσσας ή ο χορός μπορούν από μόνοι τους να αποτρέψουν την άνοια.
Η επιστημονική πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Αυτό που γνωρίζουμε είναι ίσως ακόμη πιο ενδιαφέρον: ο ενήλικος εγκέφαλος παραμένει ένα δυναμικό όργανο, ικανό να προσαρμόζεται και να αναδιοργανώνεται ως απάντηση σε όσα μαθαίνουμε και κάνουμε.
Η ηλικία, επομένως, μπορεί να αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνουμε. Δεν σημαίνει όμως ότι ο εγκέφαλός μας σταματά να μαθαίνει.
Επιστημονικές πηγές
Draganski B. et al. Neuroplasticity: changes in grey matter induced by training. Nature, 2004.
Mårtensson J. et al. Growth of language-related brain areas after foreign language learning. NeuroImage, 2012.
Rehfeld K. et al. Dance training is superior to repetitive physical exercise in inducing brain plasticity in the elderly. PLoS One, 2018.
Τα άρθρα βασίζονται σε διεθνείς επιστημονικές πηγές όπως το PubMed, το Mayo Clinic και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO). Στόχος μας είναι η έγκυρη και κατανοητή ενημέρωση για θέματα υγείας και πρόληψης. Το περιεχόμενο είναι ενημερωτικό και δεν υποκαθιστά ιατρική συμβουλή ή γνωμάτευση. Μάθετε περισσότερα για την ομάδα μας στη σελίδα →
Σχετικά με εμάς.