Η δυσθρεψία είναι μια κατάσταση κατά την οποία ο οργανισμός δεν λαμβάνει ή δεν αξιοποιεί σωστά την ενέργεια και τα θρεπτικά συστατικά που χρειάζεται. Μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια βάρους, μείωση της μυϊκής μάζας, αδυναμία και δυσκολία στην ανάρρωση από ασθένειες. Η υποθρεψία αποτελεί μορφή δυσθρεψίας που συνδέεται με την ανεπαρκή πρόσληψη ή αξιοποίηση θρεπτικών συστατικών, αλλά και με αυξημένες ανάγκες του οργανισμού, όπως συμβαίνει σε ορισμένες ασθένειες.

Σε αντίθεση με όσα συχνά πιστεύουμε, η δυσθρεψία δεν αφορά αποκλειστικά ανθρώπους που είναι εμφανώς αδύνατοι. Μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και σε άτομα με φυσιολογικό βάρος ή παχυσαρκία, ιδιαίτερα όταν υπάρχει σημαντική απώλεια μυών ή κάποια χρόνια ασθένεια. Οι ηλικιωμένοι, οι ασθενείς που έχουν νοσηλευτεί και όσοι αντιμετωπίζουν προβλήματα μάσησης, κατάποσης ή απορρόφησης τροφής διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο.

Η έγκαιρη αναγνώριση έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η δυσθρεψία μπορεί να επηρεάσει την άμυνα του οργανισμού, την κινητικότητα και την επούλωση τραυμάτων. Ποια είναι τα πρώτα συμπτώματα, ποιες εξετάσεις χρειάζονται και πώς αντιμετωπίζεται με κατάλληλη διατροφή και, όπου απαιτείται, ειδικά διατροφικά σκευάσματα;

Τι είναι η δυσθρεψία;

Η δυσθρεψία είναι μια διαταραχή της θρέψης που εμφανίζεται όταν υπάρχει ανισορροπία ανάμεσα στις ανάγκες του οργανισμού και στα θρεπτικά συστατικά που προσλαμβάνει ή μπορεί να αξιοποιήσει.

Η κατάσταση μπορεί να προκύψει όταν κάποιος δεν τρώει αρκετά, όταν ο οργανισμός δυσκολεύεται να απορροφήσει τα θρεπτικά συστατικά ή όταν μια ασθένεια αυξάνει σημαντικά τις ανάγκες του σε ενέργεια και πρωτεΐνη.

Η δυσθρεψία δεν αξιολογείται μόνο με βάση τα κιλά. Ένας άνθρωπος μπορεί να χάνει μυϊκή μάζα και δύναμη χωρίς να παρουσιάζει μεγάλη μεταβολή στο συνολικό σωματικό βάρος.

Ποια είναι η διαφορά μεταξύ δυσθρεψίας και υποθρεψίας;

Οι δύο όροι χρησιμοποιούνται συχνά με παρόμοια σημασία, αλλά δεν είναι απολύτως ταυτόσημοι.

Η δυσθρεψία αποτελεί ευρύτερη έννοια και περιγράφει διαταραχές που σχετίζονται με ανεπαρκή, υπερβολική ή μη ισορροπημένη πρόσληψη και αξιοποίηση θρεπτικών συστατικών.

Η υποθρεψία αναφέρεται ειδικότερα στην ανεπαρκή θρέψη, η οποία μπορεί να προκαλέσει απώλεια σωματικών ιστών και λειτουργική επιβάρυνση.

Στην κλινική πράξη, όταν γίνεται λόγος για δυσθρεψία ασθενών ή ηλικιωμένων, συνήθως εννοείται η ανεπαρκής θρέψη. Αυτή είναι και η μορφή στην οποία επικεντρώνεται το παρόν άρθρο.

Ποια είναι τα συμπτώματα της δυσθρεψίας;

Τα συμπτώματα της δυσθρεψίας μπορεί να εμφανιστούν σταδιακά και να περάσουν απαρατήρητα, ιδιαίτερα όταν το άτομο αντιμετωπίζει ήδη κάποιο χρόνιο πρόβλημα υγείας.

Τα συχνότερα σημάδια της δυσθρεψίας και της υποθρεψίας περιλαμβάνουν:

• Ακούσια απώλεια βάρους, χωρίς δίαιτα ή προσπάθεια αδυνατίσματος.
• Μειωμένη όρεξη και μικρότερη κατανάλωση τροφής.
• Έντονη κόπωση και γενικευμένη αδυναμία.
• Απώλεια μυϊκής μάζας και δύναμης.
• Δυσκολία στο περπάτημα ή στις καθημερινές δραστηριότητες.
• Αίσθημα κρύου.
• Δυσκολία συγκέντρωσης και μειωμένη ενεργητικότητα.
• Ευερεθιστότητα ή αλλαγές στη διάθεση.
• Μεγαλύτερη ευπάθεια σε λοιμώξεις.
• Βραδύτερη επούλωση πληγών.
• Ξηρό δέρμα ή αλλαγές στην ποιότητα των μαλλιών.
• Οίδημα στα πόδια σε ορισμένες περιπτώσεις.

Τα συμπτώματα αυτά δεν είναι ειδικά για τη δυσθρεψία. Μπορούν να εμφανιστούν και σε άλλες παθήσεις, επομένως χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση για να εντοπιστεί η πραγματική αιτία τους.

Ποια είναι τα πρώτα σημάδια της υποθρεψίας;

Στην καθημερινότητα, τα πρώτα σημάδια μπορεί να είναι πολύ πιο διακριτικά από μια μεγάλη απώλεια βάρους.

Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να αρχίσει να αφήνει συστηματικά φαγητό στο πιάτο, να παραλείπει γεύματα ή να δηλώνει ότι χορταίνει ύστερα από λίγες μπουκιές.

Άλλες ενδείξεις είναι τα ρούχα που γίνονται πιο φαρδιά, η δυσκολία να σηκωθεί από μια καρέκλα και η αίσθηση ότι ακόμη και απλές δραστηριότητες απαιτούν μεγαλύτερη προσπάθεια.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν οι αλλαγές αυτές εμφανίζονται μετά από νοσηλεία, χειρουργική επέμβαση ή σοβαρή λοίμωξη.

Μπορεί να υπάρχει δυσθρεψία χωρίς χαμηλό βάρος;

Ναι. Η δυσθρεψία μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και σε άτομα με φυσιολογικό ή αυξημένο σωματικό βάρος.

Ένας άνθρωπος με παχυσαρκία μπορεί, για παράδειγμα, να χάσει σημαντική μυϊκή μάζα κατά τη διάρκεια μιας σοβαρής ασθένειας. Παράλληλα, η κατακράτηση υγρών μπορεί να κρύβει την πραγματική απώλεια σωματικών ιστών.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η αξιολόγηση της θρέψης δεν πρέπει να περιορίζεται στη ζυγαριά ή στον δείκτη μάζας σώματος.

Ποια είναι τα αίτια της δυσθρεψίας και της υποθρεψίας;

Η δυσθρεψία μπορεί να προκύψει από έναν ή περισσότερους παράγοντες. Συχνά, η μειωμένη πρόσληψη τροφής συνυπάρχει με αυξημένες ανάγκες λόγω ασθένειας.

Μειωμένη πρόσληψη τροφής

Η ανεπαρκής κατανάλωση τροφής αποτελεί συχνή αιτία υποθρεψίας.

Μπορεί να σχετίζεται με:

• απώλεια όρεξης,
• ναυτία ή επίμονους εμέτους,
• χρόνιο πόνο,
• κατάθλιψη,
• άνοια ή άλλες γνωστικές διαταραχές,
• παρενέργειες φαρμάκων,
• οικονομικές δυσκολίες,
• κοινωνική απομόνωση.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, το πρόβλημα δεν είναι ότι το άτομο δεν θέλει να φάει, αλλά ότι δεν μπορεί να αγοράσει, να προετοιμάσει ή να καταναλώσει επαρκή ποσότητα τροφής.

Δυσκολία στη μάσηση ή στην κατάποση

Τα προβλήματα της στοματικής υγείας μπορούν να περιορίσουν σημαντικά την πρόσληψη τροφής.

Χαλασμένα δόντια, ακατάλληλες οδοντοστοιχίες, ξηροστομία και πόνος κατά τη μάσηση μπορεί να οδηγήσουν στην αποφυγή συγκεκριμένων τροφίμων.

Ακόμη σοβαρότερο πρόβλημα αποτελεί η δυσφαγία, δηλαδή η δυσκολία στην κατάποση, που μπορεί να εμφανιστεί μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο ή σε νευρολογικά νοσήματα.

Η δυσφαγία δεν επηρεάζει μόνο τη θρέψη. Μπορεί επίσης να αυξήσει τον κίνδυνο εισρόφησης τροφής ή υγρών στους αεραγωγούς.

Μειωμένη απορρόφηση θρεπτικών συστατικών

Ορισμένες παθήσεις του πεπτικού συστήματος δυσκολεύουν την απορρόφηση των συστατικών της τροφής.

Παραδείγματα αποτελούν:

• η κοιλιοκάκη,
• οι φλεγμονώδεις νόσοι του εντέρου,
• η χρόνια διάρροια,
• η εξωκρινής παγκρεατική ανεπάρκεια,
• ορισμένες χειρουργικές επεμβάσεις στο στομάχι ή στο έντερο.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, ακόμη και όταν η πρόσληψη τροφής φαίνεται επαρκής, ο οργανισμός μπορεί να μην αξιοποιεί αποτελεσματικά τα θρεπτικά συστατικά.

Χρόνια νοσήματα και φλεγμονή

Η δυσθρεψία μπορεί επίσης να σχετίζεται με ασθένειες που προκαλούν φλεγμονή και αυξημένο καταβολισμό, δηλαδή μεγαλύτερη διάσπαση των αποθεμάτων του οργανισμού.

Τέτοιες καταστάσεις είναι ο καρκίνος, η χρόνια νεφρική νόσος, η καρδιακή ανεπάρκεια, η χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια και οι σοβαρές λοιμώξεις.

Η φλεγμονή μπορεί να επηρεάσει την όρεξη, τον μεταβολισμό και τη μυϊκή μάζα. Έτσι, η δυσθρεψία δεν αντιμετωπίζεται πάντοτε μόνο με την αύξηση της ποσότητας του φαγητού.

Δυσθρεψία στους ηλικιωμένους: Γιατί είναι συχνότερη;

Η δυσθρεψία στους ηλικιωμένους αποτελεί σημαντικό πρόβλημα υγείας, καθώς μπορεί να επηρεάσει τη σωματική δύναμη, την κινητικότητα και την ικανότητα ανεξάρτητης διαβίωσης.

Ο όρος «γεροντική δυσθρεψία» συναντάται σε αναζητήσεις και παλαιότερα κείμενα. Ωστόσο, η διατύπωση «δυσθρεψία στους ηλικιωμένους» είναι προτιμότερη, καθώς περιγράφει την κατάσταση χωρίς να υπονοεί ότι αποτελεί αναπόφευκτη συνέπεια της γήρανσης.

Σύμφωνα με τις οδηγίες της European Society for Clinical Nutrition and Metabolism (ESPEN), οι ηλικιωμένοι διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο λόγω συνδυασμού βιολογικών, ιατρικών και κοινωνικών παραγόντων.

Με την ηλικία μπορεί να μειωθεί η όρεξη, να μεταβληθεί η αίσθηση της γεύσης και της όσφρησης και να εμφανιστούν δυσκολίες στη μάσηση ή στην κατάποση.

Η πολυφαρμακία, η άνοια, η κατάθλιψη, η περιορισμένη κινητικότητα και η μοναξιά μπορούν να επιδεινώσουν το πρόβλημα.

Η υποθρεψία ηλικιωμένων συνδέεται επίσης με μεγαλύτερο κίνδυνο απώλειας μυϊκής μάζας, πτώσεων, λοιμώξεων και παρατεταμένης ανάρρωσης.

Πότε πρέπει να ανησυχήσει η οικογένεια;

Οι συγγενείς και οι φροντιστές μπορούν συχνά να αναγνωρίσουν αλλαγές που το ίδιο το άτομο δεν αντιλαμβάνεται.

Χρειάζεται αξιολόγηση όταν ο ηλικιωμένος:

• χάνει βάρος χωρίς να προσπαθεί,
• αφήνει συστηματικά μεγάλο μέρος του φαγητού,
• δυσκολεύεται να μασήσει ή να καταπιεί,
• εμφανίζει μεγαλύτερη αδυναμία,
• δυσκολεύεται να σηκωθεί ή να περπατήσει,
• πέφτει συχνότερα,
• έχει οδοντοστοιχία που δεν εφαρμόζει πλέον σωστά,
• δεν ανακτά την όρεξη ή τη δύναμή του μετά από νοσηλεία.

Η κατάσταση δεν πρέπει να θεωρείται απλώς «φυσιολογική για την ηλικία».

Ιδιαίτερα μετά από χειρουργείο ή παρατεταμένη νοσηλεία, η έγκαιρη διατροφική υποστήριξη μπορεί να αποτελέσει σημαντικό μέρος της αποκατάστασης.

Πώς γίνεται η διάγνωση της δυσθρεψίας;

Η διάγνωση της δυσθρεψίας βασίζεται σε συνδυασμό κλινικών και διατροφικών στοιχείων. Δεν αρκεί μία μόνο μέτρηση βάρους ή μία εξέταση αίματος.

Ο γιατρός ή ο κλινικός διαιτολόγος αξιολογεί το ιστορικό, τη μεταβολή του βάρους, την πρόσληψη τροφής, τη μυϊκή μάζα και την ύπαρξη νοσημάτων που επηρεάζουν τη θρέψη.

Μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν ειδικά εργαλεία ανίχνευσης διατροφικού κινδύνου, όπως το MUST ή το Mini Nutritional Assessment (MNA), ιδιαίτερα στους ηλικιωμένους.

Ποια κριτήρια χρησιμοποιούνται για τη διάγνωση;

Ένα διεθνώς αναγνωρισμένο πλαίσιο είναι τα κριτήρια GLIM (Global Leadership Initiative on Malnutrition).

Η προσέγγιση περιλαμβάνει αρχικά έλεγχο για διατροφικό κίνδυνο και στη συνέχεια αξιολόγηση συγκεκριμένων κριτηρίων.

Τα κριτήρια χωρίζονται σε δύο κατηγορίες:

Φαινοτυπικά κριτήρια	Αιτιολογικά κριτήρια
Ακούσια απώλεια βάρους	Μειωμένη πρόσληψη τροφής ή ανεπαρκής απορρόφηση
Χαμηλός δείκτης μάζας σώματος	Φλεγμονή ή επιβάρυνση από νόσο
Μειωμένη μυϊκή μάζα

Για τη διάγνωση σύμφωνα με τα GLIM απαιτείται τουλάχιστον ένα φαινοτυπικό και ένα αιτιολογικό κριτήριο, μετά την αρχική ανίχνευση διατροφικού κινδύνου.

Η βαρύτητα της δυσθρεψίας αξιολογείται στη συνέχεια με βάση συγκεκριμένα φαινοτυπικά χαρακτηριστικά.

Πηγή: GLIM Criteria for the Diagnosis of Malnutrition – Clinical Nutrition.

Πότε η απώλεια βάρους είναι ανησυχητική;

Η ακούσια απώλεια βάρους αποτελεί σημαντικό προειδοποιητικό σημάδι, ιδιαίτερα όταν συνδυάζεται με μειωμένη πρόσληψη τροφής ή μυϊκή αδυναμία.

Για παράδειγμα, απώλεια μεγαλύτερη από 5% του σωματικού βάρους μέσα σε τρεις έως έξι μήνες μπορεί να αποτελεί ένδειξη διατροφικού κινδύνου, ανάλογα με τον ΔΜΣ και το υπόλοιπο ιστορικό. Πρόκειται για προειδοποιητική ένδειξη και όχι για αυτοτελή διάγνωση. Τα κριτήρια GLIM χρησιμοποιούν συγκεκριμένα όρια απώλειας βάρους και χρονικά διαστήματα, σε συνδυασμό με άλλα κριτήρια.

Για έναν άνθρωπο 70 κιλών, το 5% αντιστοιχεί σε 3,5 κιλά.

Αυτό δεν σημαίνει ότι μικρότερη απώλεια είναι πάντοτε αθώα. Η ηλικία, η ταχύτητα της μεταβολής και τα συνοδά συμπτώματα έχουν μεγάλη σημασία.

Δυσθρεψία: Ποιες εξετάσεις μπορεί να χρειαστούν;

Δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη εξέταση αίματος που να επιβεβαιώνει ή να αποκλείει από μόνη της τη δυσθρεψία.

Οι εξετάσεις χρησιμοποιούνται για να διερευνηθούν πιθανές ελλείψεις, να αξιολογηθεί η λειτουργία οργάνων και να αναζητηθεί η αιτία της ανεπαρκούς θρέψης.

Ανάλογα με την περίπτωση, ο γιατρός μπορεί να ζητήσει:

• Γενική αίματος: για τον έλεγχο πιθανής αναιμίας ή άλλων αιματολογικών διαταραχών.
• Σίδηρο και φερριτίνη: όταν υπάρχει υποψία διαταραχής των αποθεμάτων σιδήρου.
• Βιταμίνη Β12 και φυλλικό οξύ: όταν υπάρχουν ενδείξεις ανεπάρκειας.
• Ηλεκτρολύτες: όπως νάτριο και κάλιο.
• Φώσφορο και μαγνήσιο: ιδιαίτερα σε σοβαρή υποθρεψία ή κατά την επανασίτιση.
• Ασβέστιο: ανάλογα με το ιστορικό.
• Γλυκόζη αίματος: για τον μεταβολικό έλεγχο.
• Νεφρική και ηπατική λειτουργία: για τη διερεύνηση συνοδών νοσημάτων.
• Θυρεοειδικό έλεγχο: όταν υπάρχει σχετική κλινική ένδειξη.
• Βιταμίνη D: σε επιλεγμένες περιπτώσεις.
• Δείκτες φλεγμονής: όταν υπάρχει υποψία φλεγμονώδους ή άλλης υποκείμενης νόσου.

Εάν υπάρχουν συμπτώματα από το πεπτικό σύστημα, μπορεί να χρειαστούν πρόσθετες εξετάσεις για κοιλιοκάκη, δυσαπορρόφηση ή άλλες παθήσεις.

Δεν είναι απαραίτητο να πραγματοποιούνται όλες αυτές οι εξετάσεις σε κάθε ασθενή. Η επιλογή γίνεται εξατομικευμένα.

Αρκούν η λευκωματίνη και η προαλβουμίνη για τη διάγνωση;

Όχι. Η λευκωματίνη και η προαλβουμίνη χρησιμοποιούνταν παλαιότερα συχνά ως δείκτες της θρεπτικής κατάστασης.

Σήμερα γνωρίζουμε ότι οι τιμές τους επηρεάζονται σημαντικά από τη φλεγμονή, τη σοβαρότητα μιας ασθένειας και άλλους παράγοντες.

Η χαμηλή λευκωματίνη μπορεί να εμφανιστεί σε ηπατική νόσο, νεφρικές διαταραχές, φλεγμονώδεις καταστάσεις ή σοβαρή λοίμωξη, χωρίς να αποδεικνύει από μόνη της υποθρεψία.

Αντίστοιχα, φυσιολογική λευκωματίνη δεν αποκλείει τη δυσθρεψία.

Η American Society for Parenteral and Enteral Nutrition (ASPEN) επισημαίνει ότι οι συγκεκριμένες πρωτεΐνες αντανακλούν κυρίως τη φλεγμονώδη κατάσταση και δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως αυτόνομοι διαγνωστικοί δείκτες δυσθρεψίας.

Πώς αντιμετωπίζεται η δυσθρεψία;

Η αντιμετώπιση της δυσθρεψίας εξαρτάται από την αιτία, τη βαρύτητα και τη γενικότερη κατάσταση υγείας του ατόμου.

Στόχος δεν είναι απλώς να αυξηθεί το βάρος, αλλά να αποκατασταθεί η επαρκής πρόσληψη θρεπτικών συστατικών, να περιοριστεί η απώλεια μυών και να βελτιωθεί η λειτουργικότητα του οργανισμού.

Η θεραπευτική προσέγγιση μπορεί να περιλαμβάνει:

1. Αντιμετώπιση της υποκείμενης αιτίας: όπως μια γαστρεντερική πάθηση, η κατάθλιψη, ο χρόνιος πόνος ή ένα πρόβλημα κατάποσης.
2. Εξατομικευμένο πρόγραμμα διατροφής: με βάση τις πραγματικές ανάγκες του ασθενούς.
3. Αύξηση της ενεργειακής και πρωτεϊνικής πρόσληψης: όταν αυτό ενδείκνυται.
4. Μικρά και συχνά γεύματα: ιδιαίτερα όταν υπάρχει μειωμένη όρεξη.
5. Προσαρμογή της υφής των τροφών: όταν υπάρχουν προβλήματα μάσησης ή κατάποσης.
6. Χρήση ειδικών διατροφικών σκευασμάτων: όταν η συνηθισμένη διατροφή δεν καλύπτει τις ανάγκες.
7. Τακτική παρακολούθηση: του βάρους, της πρόσληψης τροφής, της μυϊκής λειτουργίας και της πορείας της υποκείμενης νόσου.

Σε ορισμένους ασθενείς, ιδιαίτερα στους ηλικιωμένους, η διατροφική υποστήριξη συνδυάζεται με κατάλληλη κινητοποίηση ή άσκηση ενδυνάμωσης, εφόσον το επιτρέπει η κατάσταση υγείας τους.

Οι διεθνείς οδηγίες τονίζουν ότι η αντιμετώπιση πρέπει να είναι εξατομικευμένη και, όπου χρειάζεται, να πραγματοποιείται από διεπιστημονική ομάδα.

Διατροφή για δυσθρεψία και υποθρεψία: Τι πρέπει να τρώμε;

Η κατάλληλη διατροφή για δυσθρεψία στοχεύει στην κάλυψη των ενεργειακών και πρωτεϊνικών αναγκών, χωρίς να επιβαρύνει τον οργανισμό.

Όταν η υποθρεψία είναι ήπια και δεν υπάρχει κίνδυνος συνδρόμου επανασίτισης, μπορεί να βοηθήσει ο εμπλουτισμός των γευμάτων με τρόφιμα υψηλής θρεπτικής αξίας.

Πρακτικές επιλογές είναι:

• μικρά και συχνά γεύματα,
• πρωτεΐνη σε κάθε κύριο γεύμα,
• αυγά, ψάρι, κρέας ή κατάλληλες φυτικές πηγές πρωτεΐνης,
• γιαούρτι, γάλα και τυρί, όπου επιτρέπονται,
• ελαιόλαδο για τον εμπλουτισμό των γευμάτων,
• ξηροί καρποί και ταχίνι, όταν μπορούν να καταναλωθούν με ασφάλεια,
• ενδιάμεσα σνακ με υψηλή θρεπτική αξία,
• κατάλληλα ροφήματα όταν η μάσηση είναι δύσκολη.

Πρακτικό παράδειγμα εμπλουτισμού των γευμάτων

Γεύμα	Πώς μπορεί να ενισχυθεί διατροφικά
Πρωινό	Γιαούρτι με βρώμη και ταχίνι ή αυγό με ψωμί και τυρί.
Μεσημεριανό	Προσθήκη ελαιόλαδου και κατάλληλης πηγής πρωτεΐνης στο γεύμα.
Απογευματινό	Γιαούρτι, τοστ ή άλλο θρεπτικό σνακ.
Βραδινό	Ομελέτα, ψάρι ή άλλο εύκολα καταναλώσιμο γεύμα με πρωτεΐνη.
Ενδιάμεσα	Μικρά σνακ ή κατάλληλα θρεπτικά ροφήματα.

Ο πίνακας αποτελεί γενικό παράδειγμα και όχι εξατομικευμένο διαιτολόγιο.

Σε άτομα που χορταίνουν πολύ γρήγορα, μπορεί να βοηθήσει η αποφυγή μεγάλης ποσότητας υγρών ακριβώς πριν από το γεύμα, χωρίς όμως να περιορίζεται η συνολική απαραίτητη ενυδάτωση.

Δεν υπάρχει ένα κοινό πρόγραμμα διατροφής για όλους. Άτομα με νεφρική ανεπάρκεια, καρδιακή ανεπάρκεια, διαβήτη ή δυσφαγία μπορεί να χρειάζονται σημαντικές προσαρμογές.

Ειδικά στη δυσφαγία, η υφή των τροφών και των υγρών πρέπει να καθορίζεται μετά από αξιολόγηση της κατάποσης. Η αυθαίρετη πολτοποίηση των γευμάτων δεν εξασφαλίζει ότι η κατάποση είναι ασφαλής.

Σκευάσματα και συμπληρώματα για δυσθρεψία

Όταν η συνηθισμένη διατροφή δεν επαρκεί, μπορεί να χρειαστούν ειδικά διατροφικά σκευάσματα για δυσθρεψία.

Τα προϊόντα αυτά δεν είναι όλα ίδια και δεν πρέπει να συγχέονται με τις κοινές πολυβιταμίνες.

Ανάλογα με τις ανάγκες του ασθενούς, μπορεί να χρησιμοποιηθούν:

• Πόσιμα διατροφικά σκευάσματα: προϊόντα που παρέχουν ενέργεια, πρωτεΐνη και άλλα θρεπτικά συστατικά.
• Σκευάσματα αυξημένης πρωτεΐνης: όταν απαιτείται ενίσχυση της πρωτεϊνικής πρόσληψης.
• Σκευάσματα υψηλής ενεργειακής πυκνότητας: χρήσιμα όταν ο ασθενής μπορεί να καταναλώσει μόνο μικρό όγκο τροφής ή υγρών.
• Ειδικά προϊόντα για συγκεκριμένες παθήσεις: με σύνθεση προσαρμοσμένη σε ιδιαίτερες διατροφικές ανάγκες.
• Σκευάσματα τροποποιημένης υφής: για ασθενείς με δυσκολία στην κατάποση, σύμφωνα με την αξιολόγηση ειδικού.

Ορισμένα πόσιμα σκευάσματα είναι διατροφικά πλήρη, ενώ άλλα προορίζονται μόνο για συμπληρωματική χρήση.

Η επιλογή πρέπει να γίνεται από γιατρό ή κλινικό διαιτολόγο, λαμβάνοντας υπόψη τις ανάγκες, τη νεφρική και ηπατική λειτουργία, την ανοχή του πεπτικού και τα συνοδά νοσήματα.

Βιταμίνες για δυσθρεψία: Αρκούν;

Οι βιταμίνες από μόνες τους δεν αντιμετωπίζουν τη δυσθρεψία όταν υπάρχει συνολική έλλειψη ενέργειας και πρωτεΐνης.

Ένας άνθρωπος μπορεί να λαμβάνει πολυβιταμίνη και παρ’ όλα αυτά να συνεχίζει να χάνει βάρος και μυϊκή μάζα επειδή δεν τρέφεται επαρκώς.

Οι βιταμίνες και τα ιχνοστοιχεία έχουν σημαντικό ρόλο όταν υπάρχει διαπιστωμένη ή πιθανή ανεπάρκεια, αλλά αποτελούν μέρος της συνολικής διατροφικής υποστήριξης και όχι υποκατάστατό της.

Η άσκοπη λήψη μεγάλων ποσοτήτων συμπληρωμάτων μπορεί επίσης να προκαλέσει ανεπιθύμητες ενέργειες.

Πότε χρειάζεται εντερική ή παρεντερική διατροφή;

Σε σοβαρότερες περιπτώσεις, η πρόσληψη τροφής από το στόμα μπορεί να μην είναι επαρκής ή ασφαλής.

Η εντερική διατροφή χορηγείται μέσω ειδικού σωλήνα στο πεπτικό σύστημα, όταν αυτό λειτουργεί αλλά ο ασθενής δεν μπορεί να καλύψει τις ανάγκες του από το στόμα.

Η παρεντερική διατροφή χορηγείται ενδοφλεβίως και χρησιμοποιείται όταν το πεπτικό σύστημα δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί επαρκώς ή η εντερική σίτιση δεν καλύπτει τις ανάγκες.

Πρόκειται για ιατρικές παρεμβάσεις που απαιτούν εξειδικευμένη αξιολόγηση, παρακολούθηση και κατάλληλη επιλογή της οδού χορήγησης.

Οι σχετικές ενδείξεις περιγράφονται στις οδηγίες NICE για τη διατροφική υποστήριξη ενηλίκων.

Τι είναι το σύνδρομο επανασίτισης;

Το σύνδρομο επανασίτισης είναι μια δυνητικά επικίνδυνη επιπλοκή που μπορεί να εμφανιστεί όταν η θρέψη επανεισάγεται ή αυξάνεται πολύ γρήγορα σε άτομα με σοβαρή ή παρατεταμένη υποθρεψία.

Κατά την επανασίτιση, οι μεταβολικές αλλαγές μπορούν να προκαλέσουν σημαντική μείωση του φωσφόρου, του καλίου και του μαγνησίου στο αίμα, καθώς και διαταραχές στην ισορροπία των υγρών.

Οι μεταβολές αυτές μπορεί να επηρεάσουν την καρδιά, το νευρικό σύστημα και τη λειτουργία των μυών.

Ιδιαίτερα αυξημένο κίνδυνο μπορεί να έχουν άτομα που έχουν καταναλώσει ελάχιστη ή καθόλου τροφή για αρκετές ημέρες, έχουν υποστεί μεγάλη απώλεια βάρους ή εμφανίζουν σοβαρές διατροφικές ελλείψεις.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, η επανασίτιση πρέπει να γίνεται σταδιακά και υπό ιατρική παρακολούθηση, με κατάλληλο έλεγχο ηλεκτρολυτών και χορήγηση των απαραίτητων μικροθρεπτικών συστατικών.

Επομένως, η οδηγία «να φάει όσο περισσότερο μπορεί» δεν είναι πάντοτε ασφαλής για έναν σοβαρά υποσιτισμένο ασθενή.

Τι μπορεί να συμβεί εάν η δυσθρεψία δεν αντιμετωπιστεί;

Η παρατεταμένη δυσθρεψία μπορεί να επηρεάσει πολλά συστήματα του οργανισμού και να δυσκολέψει την ανάρρωση από ασθένειες.

Πιθανές συνέπειες είναι:

• προοδευτική απώλεια μυϊκής μάζας και δύναμης,
• σαρκοπενία και αυξημένη σωματική ευπάθεια,
• μεγαλύτερος κίνδυνος πτώσεων και καταγμάτων,
• μειωμένη ανοσολογική λειτουργία,
• μεγαλύτερη ευπάθεια σε λοιμώξεις,
• καθυστερημένη επούλωση τραυμάτων,
• παρατεταμένη νοσηλεία,
• δυσκολότερη αποκατάσταση μετά από χειρουργείο,
• μειωμένη αντοχή στις καθημερινές δραστηριότητες,
• απώλεια αυτονομίας και επιδείνωση της ποιότητας ζωής.

Η δυσθρεψία μπορεί επίσης να επιβαρύνει την πορεία χρόνιων νοσημάτων, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο: η ασθένεια μειώνει τη θρέψη και η ανεπαρκής θρέψη δυσκολεύει την ανάρρωση.

Γι’ αυτό η διατροφική αξιολόγηση αποτελεί ουσιαστικό μέρος της συνολικής φροντίδας, ιδιαίτερα σε ευάλωτους ασθενείς.

Πότε χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση;

Η ανεξήγητη απώλεια βάρους και η παρατεταμένη μειωμένη πρόσληψη τροφής δεν πρέπει να αγνοούνται.

Χρειάζεται έγκαιρη επικοινωνία με γιατρό όταν παρατηρούνται:

• σημαντική ή προοδευτική ακούσια απώλεια βάρους,
• μειωμένη όρεξη που επιμένει,
• δυσκολία στη μάσηση ή στην κατάποση,
• επίμονοι έμετοι ή διάρροια,
• έντονη μυϊκή αδυναμία,
• οίδημα που εμφανίζεται χωρίς σαφή αιτία,
• δυσκολία στην ανάρρωση μετά από ασθένεια ή χειρουργείο.

Άμεση ιατρική βοήθεια απαιτείται όταν το άτομο δεν μπορεί να καταπιεί με ασφάλεια, δεν μπορεί να διατηρήσει υγρά, εμφανίζει σοβαρή αφυδάτωση, έντονη σύγχυση, λιποθυμία ή σημαντική επιδείνωση της γενικής κατάστασης.

Σε απειλητικά συμπτώματα, όπως απώλεια συνείδησης ή σοβαρή αναπνευστική δυσχέρεια, καλέστε το 112 ή το 166.

Πώς μπορεί να προληφθεί η δυσθρεψία;

Η πρόληψη βασίζεται κυρίως στην έγκαιρη αναγνώριση των παραγόντων κινδύνου.

Χρήσιμα μέτρα είναι:

• η τακτική παρακολούθηση του σωματικού βάρους,
• η έγκαιρη διερεύνηση της μειωμένης όρεξης,
• η διατροφική αξιολόγηση μετά από νοσηλεία,
• η φροντίδα των δοντιών και της στοματικής υγείας,
• η αντιμετώπιση προβλημάτων μάσησης και κατάποσης,
• η επανεξέταση φαρμάκων που μπορεί να επηρεάζουν την όρεξη,
• η υποστήριξη ηλικιωμένων που δυσκολεύονται να ψωνίσουν ή να μαγειρέψουν,
• η παρακολούθηση ατόμων που ζουν μόνα τους,
• η έγκαιρη αντιμετώπιση χρόνιων νοσημάτων που επηρεάζουν τη θρέψη.

Η πρόληψη δεν σημαίνει απλώς να ενθαρρύνουμε κάποιον να τρώει περισσότερο. Σημαίνει να αναγνωρίζουμε εγκαίρως γιατί δεν τρέφεται επαρκώς και να αντιμετωπίζουμε το πρόβλημα.

Συχνές ερωτήσεις για τη δυσθρεψία και την υποθρεψία

Η δυσθρεψία είναι το ίδιο με την υποθρεψία;

Όχι ακριβώς. Η δυσθρεψία είναι ευρύτερος όρος που περιλαμβάνει διαφορετικές διαταραχές της θρέψης. Η υποθρεψία αφορά ειδικότερα την ανεπαρκή πρόσληψη ή αξιοποίηση ενέργειας και θρεπτικών συστατικών. Στην καθημερινή κλινική χρήση οι δύο όροι χρησιμοποιούνται συχνά με παρόμοια σημασία.

Ποια είναι τα κυριότερα συμπτώματα της υποθρεψίας;

Τα συχνότερα συμπτώματα περιλαμβάνουν ακούσια απώλεια βάρους, μειωμένη όρεξη, μυϊκή αδυναμία, κόπωση και δυσκολία στην ανάρρωση από ασθένειες. Μπορεί επίσης να εμφανιστούν συχνότερες λοιμώξεις και καθυστερημένη επούλωση τραυμάτων.

Ποιες εξετάσεις δείχνουν δυσθρεψία;

Δεν υπάρχει μία εξέταση που να επιβεβαιώνει από μόνη της τη δυσθρεψία. Η διάγνωση βασίζεται σε κλινική και διατροφική αξιολόγηση, ενώ οι εξετάσεις αίματος βοηθούν στον εντοπισμό ελλείψεων και πιθανών υποκείμενων παθήσεων.

Μπορεί κάποιος με φυσιολογικό ή αυξημένο βάρος να έχει δυσθρεψία;

Ναι. Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει χάσει σημαντική μυϊκή μάζα ή να εμφανίζει ανεπαρκή πρόσληψη θρεπτικών συστατικών χωρίς να είναι εμφανώς αδύνατος. Το σωματικό βάρος από μόνο του δεν αρκεί για να αποκλειστεί η δυσθρεψία.

Τι πρέπει να τρώει κάποιος με δυσθρεψία;

Συνήθως χρειάζεται εξατομικευμένη διατροφή με επαρκή ενέργεια και πρωτεΐνη, μικρά και συχνά γεύματα και τρόφιμα υψηλής θρεπτικής αξίας. Η ακριβής προσέγγιση εξαρτάται από την αιτία, τη βαρύτητα και τα συνοδά νοσήματα.

Ποια σκευάσματα χορηγούνται για δυσθρεψία;

Μπορεί να χρησιμοποιηθούν πόσιμα διατροφικά σκευάσματα, προϊόντα αυξημένης πρωτεΐνης ή υψηλής ενεργειακής πυκνότητας και ειδικά σκευάσματα για συγκεκριμένες παθήσεις. Η επιλογή πρέπει να γίνεται από επαγγελματία υγείας.

Πότε η απώλεια βάρους θεωρείται ανησυχητική;

Κάθε ανεξήγητη και προοδευτική απώλεια βάρους χρειάζεται αξιολόγηση, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από μειωμένη όρεξη ή αδυναμία. Απώλεια μεγαλύτερη από 5% του βάρους μέσα σε λίγους μήνες μπορεί να αποτελεί σημαντικό προειδοποιητικό σημάδι.

Συμπέρασμα

Η δυσθρεψία και η υποθρεψία δεν αποτελούν απλώς προβλήματα χαμηλού σωματικού βάρους. Μπορούν να επηρεάσουν τη μυϊκή δύναμη, την ανοσολογική λειτουργία, την ανάρρωση και τη συνολική ποιότητα ζωής.

Η έγκαιρη αναγνώριση των συμπτωμάτων, η σωστή αξιολόγηση και η εξατομικευμένη διατροφική υποστήριξη έχουν ιδιαίτερη σημασία, ειδικά στους ηλικιωμένους και στα άτομα με χρόνια νοσήματα.

Όταν υπάρχει υποψία δυσθρεψίας, η λύση δεν είναι απαραίτητα μια πολυβιταμίνη ή ένα τυχαίο συμπλήρωμα. Χρειάζεται να εντοπιστεί η αιτία και να σχεδιαστεί η κατάλληλη αντιμετώπιση, με στόχο την αποκατάσταση της θρέψης και της λειτουργικότητας του οργανισμού.

✍ Συντακτική ομάδα Health4U.gr

Τα άρθρα βασίζονται σε διεθνείς επιστημονικές πηγές όπως το PubMed, το Mayo Clinic και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO). Στόχος μας είναι η έγκυρη και κατανοητή ενημέρωση για θέματα υγείας και πρόληψης. Το περιεχόμενο είναι ενημερωτικό και δεν υποκαθιστά ιατρική συμβουλή ή γνωμάτευση. Μάθετε περισσότερα για την ομάδα μας στη σελίδα → Σχετικά με εμάς.

Πηγές

• GLIM Criteria for the Diagnosis of Malnutrition – A Consensus Report from the Global Clinical Nutrition Community, Clinical Nutrition, 2019.
• European Society for Clinical Nutrition and Metabolism (ESPEN) – Clinical Nutrition and Hydration in Geriatrics, 2022.
• National Institute for Health and Care Excellence (NICE) – Nutrition Support for Adults: Oral Nutrition Support, Enteral Tube Feeding and Parenteral Nutrition.
• American Society for Parenteral and Enteral Nutrition (ASPEN) – The Use of Visceral Proteins as Nutrition Markers: An ASPEN Position Paper.
• ESPEN Practical Guideline: Clinical Nutrition and Hydration in Geriatrics – Clinical Nutrition, 2022.