Η Οργάνωση του Σωφρονιστικού συστήματος στην Ελλάδα βασίζεται στις γενικές αρχές που τίθενται από το Σύνταγμα, τις διεθνείς συμβάσεις, τους νόμους και τα προεδρικά διατάγματα.
Η συγγραφέας του βιβλίου «Φυλακή και Γλώσσα: Η Γλωσσική Επικοινωνία των Κρατουμένων ως Κρίσιμο και Αναπόσπαστο Στοιχείο της Δομής των Φυλακών» και Εκπαιδεύτρια στο Πρόγραμμα Ψυχοκοινωνική Υποστήριξη Κρατουμένων και Ζητήματα Επανένταξης | E-Learning Πανεπιστήμιο Αθηνών (elearningekpa.gr) με Ακαδημαϊκό Υπεύθυνο τον Ομ. Καθηγητή Εγκληματολογίας ΕΚΠΑ, Γιάννη Πανούση, καταθέτει στο health4u.gr την ερευνητική της εμπειρία από τον χώρο των φυλακών και περιγράφει το «βίωμα του εγκλεισμού» και τη ζωή πίσω από τα κάγκελα.
Η φυλακή χαρακτηρίζεται «μικροκοινωνία» των κρατουμένων. Η εμπειρία του εγκλεισμού είναι σαφές ότι δεν βιώνεται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο από όλους τους κρατούμενους/όλες τις κρατούμενες, καθώς εξαρτάται από πολλούς παράγοντες. Μεταξύ αυτών οι πιο καθοριστικοί είναι:
- O χρόνος παραμονής στο κατάστημα κράτησης. Όσο μεγαλύτερο είναι το χρονικό διάστημα κατά το οποίο το άτομο βρίσκεται στο κατάστημα κράτησης, τόσο περισσότερο εμπλέκεται στο σύστημα της φυλακής.
- H αυστηρότητα της φυλακής. Οι τρόφιμοι των φυλακών υψίστης ασφαλείας παρουσιάζουν μεγαλύτερο βαθμό ένταξης.
- Το μέγεθος της φυλακής. Οι ογκώδεις φυλακές, σε συνδυασμό με την αυστηρή πειθαρχία που επιβάλλουν, αυξάνουν την κοινωνικοποίηση των εγκλείστων.
- Η επαφή με τον έξω κόσμο. Όσο πιο αποκομμένοι/ες είναι οι κρατούμενοι/ες από την ευρύτερη κοινωνία, τόσο περισσότερο αναζητούν «καταφύγιο» στο σύστημα της φυλακής.
- Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που συνθέτουν την προσωπικότητα κάθε κρατούμενου/κάθε κρατούμενης.
Συνεπώς, κάθε έγκλειστος/κάθε έγκλειστη «ερμηνεύει» με διαφορετικό τρόπο την εμπειρία του εγκλεισμού και προσαρμόζει τη συμπεριφορά του ανάλογα. Συνήθως, τα συναισθηματικά πιο ευάλωτα άτομα εμφανίζουν μεγαλύτερο βαθμό ένταξης.[1]
Καταθέτοντας την ερευνητική μου εμπειρία, αυτό που διαπίστωσα συνομιλώντας εκτενώς με τον έγκλειστο πληθυσμό, είναι ότι κρατούμενοι που εκτίουν μακροχρόνιες ποινές φυλάκισης, όπως οι «ισοβίτες των φυλακών», καθώς και υπότροποι και πολυυπότροποι, εμφανίζουν έναν μεγαλύτερο βαθμό ένταξης. Κινούνται με άνεση στη φυλακή, την οποία περιγράφουν ως έναν πολύ οικείο σε αυτούς χώρο. Μπορεί ακόμα να αναφέρονται με περηφάνια για την υψηλή θέση που κατέχουν στην «ιεραρχία» της φυλακής και για τον σεβασμό που τους δείχνουν οι υπόλοιποι, λόγω «παλαιότητας».
«Η φυλακή είναι σπίτι μου»
Παράλληλα, βλέπουμε να «ιδρυματοποιούνται», ή αλλιώς «φυλακοποιούνται», σε μεγάλο βαθμό, κρατούμενοι που εκτός φυλακής δεν έχουν ένα υποστηρικτικό οικογενειακό και ευρύτερα κοινωνικό περιβάλλον (αξιοσημείωτο είναι ότι υπάρχουν κρατούμενοι που έχουν πολύ μειωμένα ή και καθόλου επισκεπτήρια, γιατί οι συγγενείς τους μένουν μακριά, ή γιατί δεν τους υποστηρίζει το περιβάλλον τους κ.λπ.), αλλά και κρατούμενοι οι οποίοι από πολύ νεαρές ηλικίες έχουν εμπλοκή με τον ποινικό νόμο και «μπαινοβγαίνουν» στις φυλακές. Κατά τη διάρκεια των συνεντεύξεων με τους κρατούμενους των Δικαστικών Φυλακών Κορυδαλλού κατέγραψα εκφράσεις, όπως: «Η φυλακή είναι σπίτι μου». «Ακόμα κι όταν βγω, εδώ θα επιστρέψω αργά ή γρήγορα».
Ασφαλώς, προβληματίζει εντόνως το γεγονός ότι για έναν αριθμό κρατουμένων η φυλακή γίνεται «σπίτι» τους και εκλαμβάνουν ως δεδομένη την πορεία ζωής τους εντός παραβατικής και εγκληματικής δράσης. Άξιο επισημάνσεως, τέλος, είναι ότι για έναν αριθμό τοξικοεξαρτημένων ατόμων, η φυλακή γίνεται η τελευταία «λύση» τους, όπως υπογράμμισαν, για να μην «καταλήξουν» εγκαταλελειμμένοι στους δρόμους, από τη χρήση.
Η ζωή μέσα στη φυλακή περιγράφεται από τον έγκλειστο πληθυσμό με έντονο τρόπο. Στον ιδιαίτερο γλωσσικό κώδικα επικοινωνίας του έγκλειστου πληθυσμού, που μελέτησα, οι φυλακές αποκαλούνται «Κολλέγιο του εγκλήματος» και όπως μας εξηγούν για τον συγκεκριμένο όρο οι κρατούμενοι, στη φυλακή μπορείς να μπεις για ένα μικρής ποινικής και κοινωνικής απαξίας αδίκημα και να βγεις «πωρωμένος» εγκληματίας, να «διδαχτείς» από τους συγκρατούμενους το έγκλημα. Αναφέρονται επίσης σε «καψόνια» στους νεοεισερχόμενους κρατούμενους, κάνοντας μία ιδιαίτερη μνεία στην σκληρότητα κρατουμένων σε βάρος συγκρατουμένων τους σε φυλακές ανηλίκων, ειδικά σε παρελθούσες εποχές. Ενώ, όπως εμφατικά επισημαίνουν οι κρατούμενοι, έχουν την ικανότητα να «μυρίζουν» τους συγκρατούμενούς τους και όπως λένε χαρακτηριστικά «εάν καταλάβουν οι άλλοι τι είσαι και ότι είσαι παλιός στην πιάτσα δεν σε πειράζουν». Η προσέγγισή τους είναι, επίσης, διαφορετική εάν καταλάβουν ότι μπορούν να αποκομίσουν οφέλη (π.χ. οικονομικά) από έναν συγκρατούμενο.
Η επίσκεψη στις φυλακές της Θήβας
Κρίνω σκόπιμο να αναφερθώ όμως και στον έγκλειστο γυναικείο πληθυσμό και ειδικότερα στην πρόσφατη επίσκεψη (τον Ιούνιο του 2022), για εκπαιδευτικούς σκοπούς, του Crime & Media Lab του Κέντρου Μελέτης του Εγκλήματος, στο οποίο είμαι Επιστημονικά Υπεύθυνη, στα σχολεία του Καταστήματος Κράτησης Γυναικών Ελεώνα Θήβας. Στο πλαίσιο αυτής της επίσκεψης και της συζήτησης με εκπαιδευτικούς και με αντιπροσωπεία έγκλειστων μαθητριών αναδείχθηκαν καίριας σημασίας κοινωνικά ζητήματα που είναι αναγκαίο να αντιμετωπιστούν πιο αποτελεσματικά, προκειμένου αυτές οι γυναίκες να μην επιστρέψουν στη φυλακή μετά την έκτιση της ποινής τους. Όπως μία νεαρή κρατούμενη ανέφερε χαρακτηριστικά: «Πριν από λίγο καιρό βγήκα, έκλεψα και ξαναμπήκα φυλακή. Σε λίγο πάλι θα βγω, αλλά πάλι εδώ θα γυρίσω». «Προδιαγεγραμμένη», δυστυχώς, η πορεία για έναν αριθμό γυναικών που αναδεικνύουν μέσα από τα λεγόμενά τους την ανάγκη για εκπαίδευση, εξειδίκευση σε τομείς που μπορούν να τους δώσουν επαγγελματικά εφόδια και δεξιότητες, σταθερή εργασία, οικονομική στήριξη, συμβουλευτική και βέβαια υποστήριξη σε πολλαπλά επίπεδα στις αποφυλακισμένες μητέρες, οι οποίες έρχονται αντιμέτωπες με πολλές δυσκολίες. Να σημειωθεί ότι Το Κατάστημα Κράτησης Γυναικών Ελεώνα Θήβας, σύμφωνα με τα επικαιροποιημένα στατιστικά στοιχεία της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής Πολιτικής, το Σεπτέμβριο του 2022 αριθμούσε 400 κρατούμενες, εκ των οποίων οι 374 είναι ενήλικες, οι 22 νεαρές ενήλικες και οι 4 ανήλικες.
«Το στίγμα του εγκλεισμού είναι βαρύτερο για τη γυναίκα»
Επομένως, διαπιστώνουμε ότι ο αριθμός των γυναικών κρατουμένων δεν είναι υψηλός, πρόκειται για έναν «διαχειρίσιμο» αριθμό, που σημαίνει ότι η Πολιτεία μας μπορεί να επενδύσει στην έννοια της «αποχής του εγκλήματος» για τις αποφυλακισμένες γυναίκες, να προσπαθήσει να «σπάσει τον κύκλο» της υποτροπής και να τις στηρίξει πολλαπλώς, ώστε να επιστρέψουν στην κοινωνία με τρόπο ουσιαστικό και όχι κουβαλώντας το «στίγμα» του εγκλεισμού, που σύμφωνα με ερευνητικά πορίσματα, είναι πολύ πιο βαρύ για τη γυναίκα κρατούμενη. Η ίδρυση ενός εξειδικευμένου φορέα, που θα ασχολείται αποκλειστικά με τις γυναίκες αποφυλακισμένες και τις ιδιαίτερες ανάγκες που έχουν, κρίνεται, κατά την άποψή μου, σημαντικός.
Θα ολοκληρώσω με τα χαρακτηριζόμενα «δεινά του εγκλεισμού» (pains of imprisonment), τα οποία έχουν αποτελέσει αντικείμενο διερεύνησης μελετητών σε διεθνές επίπεδο. Μεταξύ αυτών, ο Sykes[2] έχει πραγματοποιήσει μία σημαντική μελέτη, συνοψίζοντας τα «δεινά» που επηρεάζουν καθοριστικά την ψυχοσύνθεση των φυλακισμένων, τη συμπεριφορά και τη συνολική πορεία ζωής τους, στα εξής πέντε: πρώτον, στέρηση της ελευθερίας. Ο περιορισμός του εγκλείστου στο στενό πλαίσιο της φυλακής δεν του στερεί μόνο την ελευθερία κινήσεων αλλά πρωτίστως την επαφή με οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον, γιατί τον κρατά αποκλεισμένο από το κοινωνικό σύνολο παρά τη θέλησή του. Το φυσικό και συμβολικό τείχος που χωρίζει τους τρόφιμους από τους ελεύθερους πολίτες δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι όσοι βρίσκονται στην ελεύθερη κοινωνία είναι «ευυπόληπτοι», ενώ όσοι βρίσκονται στη φυλακή είναι «μιάσματα».
Δεύτερον, η στέρηση υλικών αγαθών και υπηρεσιών, η οποία οδηγεί στην καταρράκωση του αυτοσεβασμού του. Τρίτον, η στέρηση ετεροφυλικών σχέσεων, η οποία προκαλεί μία γενικευμένη αίσθηση άγχους αναφορικά με το φύλο τους (ιδιαίτερα στους άντρες όπως διαπιστώσαμε), ανεξαρτήτως εάν εξαναγκάζονται, ή δωροδοκούνται, για να συνάψουν ομοφυλοφιλικές σχέσεις. Στην περίπτωση μάλιστα του εξαναγκασμού καταστρέφεται ολοσχερώς η εικόνα που έχει ο κρατούμενος για τον εαυτό του, με αποτέλεσμα να χάνει την αξιοπρέπειά του. Τέταρτον, η στέρηση αυτονομίας. Η στέρηση αυτονομίας στους φυλακισμένους, αντίθετα με ό,τι συμβαίνει στην ελεύθερη κοινωνία, είναι ολοκληρωτική, αφορά σε όλους τους τομείς της ζωής και δραστηριότητάς τους και επιβάλλεται με σκληρό και βίαιο τρόπο. Πέμπτον, η στέρηση ασφάλειας. Αναμφίβολα, η συνύπαρξη ατόμων που έχουν διαπράξει αδικήματα διαφορετικής βαρύτητας (από στυγνές ανθρωποκτονίες μέχρι μικρο-κλοπές) περικλείει πολλούς και σοβαρούς κινδύνους. Η στέρηση του συναισθήματος ασφάλειας στον χώρο της φυλακής απορρέει τόσο από τις πράξεις βίας και εκμετάλλευσης που λαμβάνουν χώρα, όσο και από την αδυναμία κάποιων κρατουμένων να αντιμετωπίσουν και να ξεπεράσουν αυτές τις πολύ δυσχερείς καταστάσεις.
Πολυσύνθετη αλλά και αμφισβητούμενη η έννοια του σωφρονισμού
Γλαφυροί στην περιγραφή των στερήσεων που βιώνουν στην φυλακή είναι όσοι τρόφιμοι αποφασίζουν να γράψουν τα απομνημονεύματά τους κατά τη διάρκεια έκτισης της ποινής, ή μετά την αποφυλάκισή τους. Καθίσταται απολύτως σαφές ότι σε ένα τέτοιο πλαίσιο εύκολα εκδηλώνονται εκρηκτικές εκδηλώσεις, όπως απεργίες πείνας, αυτοκτονίες, αποδράσεις, εξεγέρσεις, ακόμα και για ασήμαντες αφορμές, με δραματικά όμως αποτελέσματα (π.χ. βάναυσες θανατώσεις κρατουμένων από συγκρατούμενούς τους).[3]
Διαβάστε επίσης: Ανήλικη παραβατικότητα – Πού οφείλεται και πώς αντιμετωπίζεται;
Ολοκληρώνοντας, διαπιστώνεται ότι τα «δεινά» της φυλάκισης δεν πηγάζουν μόνο από τον περιορισμό της φυσικής ελευθερία, αλλά πρωτίστως από απειλές, εξαναγκασμούς, στερήσεις και απογοητεύσεις κρατουμένων. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την περιθωριοποίηση των τελευταίων από το υπόλοιπο κοινωνικό σύνολο όσο βρίσκονται εντός και τον «στιγματισμό» μετά την αποφυλάκισή τους.[4] Γι’ αυτό, πιστεύω ότι τα «δεινά» της φυλάκισης δύναται να ασκήσουν επιδράσεις στην πορεία ζωής των τροφίμων διά παντός και όχι μόνο κατά το χρονικό διάστημα που βρίσκονται στη φυλακή,[5] γεγονός που προκαλεί πλήθος ερωτημάτων για τον θεωρούμενο «σωφρονιστικό» ρόλο της φυλακής. Παράλληλα, εξαιτίας των δυσμενών συνθηκών διαβίωσης, αποδεικνύεται ότι ο φόβος των μελών της ευρύτερης κοινωνίας για την αναπαραγωγή της βίας με την αποφυλάκιση των κρατουμένων, είναι δικαιολογημένος τουλάχιστον σε μεγάλο βαθμό.
Συνοπτικά, η ιστορία του τρόπου λειτουργίας των φυλακών, σε βάθος των αιώνων, αποδεικνύει ότι είναι πολύ δύσκολο να επιτευχθεί η πολυσύνθετη, πολυδιάστατη ακόμα και αμφισβητούμενη από πολλούς έννοια του «σωφρονισμού». Ωστόσο, το γεγονός ότι σε μικρότερο, ή σε μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, οι κρατούμενοι/ες θα επιστρέψουν στην ελεύθερη κοινωνία σημαίνει ότι η πορεία τους, από τη φυλακή στην ελεύθερη κοινωνία, μας αφορά όλους και όλες. Η ενίσχυση της εκπαιδευτικής διαδικασίας εντός και εκτός φυλακών, η επέκταση της κοινωνικής μέριμνας και πρόνοιας, η αποτελεσματική διαχείριση σοβαρότατων κοινωνικών ζητημάτων και η εστίαση στους ανήλικους παραβάτες, είναι κατά την κρίση μου, αναγκαία στοιχεία για να επιτευχθούν βελτιωτικές αλλαγές, στη σύγχρονη εποχή.
Παραπομπές:
[1] Τσαλίκογλου Φ. (1989). Μυθολογίες Βίας και Καταστολής. Αθήνα: Παπαζήσης, σελ. 180.
[2] Sykes G.M. (1958). The Society of Captives: A Study of a Maximum Security Prison. Princeton: Princeton University Press, σσ. 64-78.
[3] Κουράκης Ν. (1991). Εγκληματολογικοί Ορίζοντες: Θεωρία και Πρακτική της Ποινικής Καταστολής. Αθήνα-Κομοτηνή: Α.Ν. Σάκκουλας, σσ. 252-253.
[4] Sykes G.M. ό.π. σσ. 78-79.
[5] Masters J. (2001). «Scars» σε D. Sabbo, T.A. Kupers, W. London (επιμ), Prison Masculinities, Philadelphia: Temple University Press, σελ. 206.
