Η δυσκολία στην κατάποση, γνωστή και ως δυσφαγία ή δυσκαταποσία, είναι η αίσθηση ότι η τροφή, το νερό ή ακόμη και το σάλιο δεν περνά φυσιολογικά από το στόμα προς το στομάχι. Μπορεί να εκδηλώνεται με βήχα ή πνίξιμο κατά το φαγητό, αίσθημα ότι η τροφή έχει κολλήσει στον λαιμό ή πίσω από το στέρνο, πόνο κατά την κατάποση ή ανάγκη για επανειλημμένες προσπάθειες ώστε να ολοκληρωθεί μια μπουκιά.

Η δυσφαγία δεν αποτελεί νόσο από μόνη της, αλλά σύμπτωμα που μπορεί να σχετίζεται με παθήσεις του στόματος, του φάρυγγα, του οισοφάγου ή του νευρικού συστήματος. Μερικές φορές οφείλεται σε προσωρινό ερεθισμό, αλλά η επίμονη, επαναλαμβανόμενη ή επιδεινούμενη δυσκολία στην κατάποση χρειάζεται ιατρική διερεύνηση.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται όταν κάποιος δεν μπορεί να καταπιεί ούτε το σάλιο του, πνίγεται, δυσκολεύεται να αναπνεύσει ή αισθάνεται ότι τροφή έχει σφηνώσει στον οισοφάγο.

Τι είναι η δυσφαγία;

Η δυσφαγία περιγράφει μια πραγματική δυσκολία στη μεταφορά της τροφής ή των υγρών από το στόμα προς το στομάχι. Μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία, αλλά είναι συχνότερη σε ηλικιωμένους, σε ανθρώπους με νευρολογικές παθήσεις και σε ασθενείς που έχουν υποβληθεί σε επεμβάσεις ή ακτινοθεραπεία στην περιοχή της κεφαλής και του τραχήλου.

Δεν πρέπει να συγχέεται με την οδυνοφαγία, δηλαδή τον πόνο κατά την κατάποση. Ένας άνθρωπος μπορεί να παρουσιάζει δυσφαγία χωρίς πόνο, οδυνοφαγία χωρίς πραγματικό εμπόδιο ή και τα δύο συμπτώματα μαζί.

Διαφορετικό είναι επίσης το αίσθημα «κόμπου» στον λαιμό, το οποίο μπορεί να υπάρχει χωρίς να εμποδίζεται πραγματικά η διέλευση της τροφής. Παρότι συχνά συνδέεται με παλινδρόμηση, μυϊκή τάση ή άγχος, η διάκριση πρέπει να γίνεται από γιατρό όταν το αίσθημα επιμένει.

Ποια είναι τα στάδια της κατάποσης;

Η κατάποση είναι μια σύνθετη διαδικασία στην οποία συνεργάζονται πολλοί μύες και νεύρα. Περιλαμβάνει τέσσερα βασικά στάδια:

1. Στοματική προετοιμασία: Η τροφή μασιέται και αναμειγνύεται με το σάλιο, ώστε να σχηματιστεί μια μπουκιά κατάλληλη για κατάποση.
2. Στοματική μεταφορά: Η γλώσσα μετακινεί την τροφή προς το πίσω μέρος του στόματος.
3. Φαρυγγικό στάδιο: Η τροφή περνά από τον φάρυγγα, ενώ ενεργοποιούνται μηχανισμοί που προστατεύουν την αναπνευστική οδό.
4. Οισοφαγικό στάδιο: Οι συντονισμένες κινήσεις του οισοφάγου προωθούν την τροφή προς το στομάχι.

Διαταραχή σε οποιοδήποτε από αυτά τα στάδια μπορεί να προκαλέσει δυσκολία στην κατάποση.

Ποια είδη δυσφαγίας υπάρχουν;

Η δυσφαγία διακρίνεται κυρίως σε στοματοφαρυγγική και οισοφαγική, ανάλογα με το σημείο στο οποίο εμφανίζεται το πρόβλημα.

Στοματοφαρυγγική δυσφαγία

Στη στοματοφαρυγγική δυσφαγία, το άτομο δυσκολεύεται να ξεκινήσει την κατάποση ή να μεταφέρει με ασφάλεια την τροφή από το στόμα στον οισοφάγο. Μπορεί να εμφανίζει:

• βήχα ή πνίξιμο μόλις καταπιεί,
• δυσκολία κυρίως με νερό και άλλα λεπτόρρευστα υγρά,
• επιστροφή τροφής ή υγρού από τη μύτη,
• υγρή ή «γουργουριστή» φωνή μετά το φαγητό,
• υπολείμματα τροφής στο στόμα,
• δυσκολία στη μάσηση ή στη διαχείριση του σάλιου.

Αυτού του τύπου η δυσφαγία μπορεί να σχετίζεται με εγκεφαλικό επεισόδιο, νόσο Πάρκινσον, σκλήρυνση κατά πλάκας, άνοια, μυασθένεια, κρανιοεγκεφαλική κάκωση ή παθήσεις της περιοχής του στόματος και του λαιμού. Διαβάστε επίσης για την άνοια και τη νόσο Αλτσχάιμερ.

Οισοφαγική δυσφαγία

Στην οισοφαγική δυσφαγία, η κατάποση αρχίζει κανονικά, αλλά το άτομο αισθάνεται ότι η τροφή κολλάει χαμηλότερα, στη βάση του λαιμού ή πίσω από το στέρνο.

Η δυσκολία μόνο στις στερεές τροφές μπορεί να κατευθύνει τον έλεγχο προς μια μηχανική στένωση του οισοφάγου. Όταν το πρόβλημα αφορά από την αρχή τόσο τις στερεές όσο και τις υγρές τροφές, ο γιατρός μπορεί να διερευνήσει και κάποια διαταραχή της κινητικότητας του οισοφάγου. Αυτές είναι ενδείξεις που βοηθούν τη διάγνωση και όχι κανόνες με τους οποίους μπορεί κάποιος να αυτοδιαγνωστεί.

Δυσκολία στην κατάποση: Ποια είναι τα πιθανά αίτια;

Τα αίτια της δυσφαγίας είναι πολλά και διαφέρουν ανάλογα με την ηλικία, τον τρόπο έναρξης και το αν το πρόβλημα αφορά στερεές τροφές, υγρά ή και τα δύο.

Γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση και οισοφαγίτιδα

Στη γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση, περιεχόμενο του στομάχου επιστρέφει προς τον οισοφάγο. Η χρόνια έκθεση στα οξέα μπορεί να προκαλέσει φλεγμονή και, σε ορισμένους ασθενείς, ουλές ή στένωση που δυσκολεύουν τη διέλευση της τροφής.

Συχνά συνυπάρχουν καούρα, ξινή ή πικρή γεύση, αναγωγές, βήχας ή κάψιμο στον λαιμό. Περισσότερες πληροφορίες θα βρείτε στο άρθρο για τη γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση.

Στενώσεις και άλλες δομικές αλλοιώσεις

Μια στένωση του οισοφάγου, ένας δακτύλιος Schatzki, εκκολπώματα ή άλλες δομικές αλλοιώσεις μπορεί να προκαλέσουν την αίσθηση ότι κυρίως οι στερεές τροφές κολλάνε. Σε ορισμένες περιπτώσεις η δυσκολία επιδεινώνεται σταδιακά.

Ηωσινοφιλική οισοφαγίτιδα

Η ηωσινοφιλική οισοφαγίτιδα είναι χρόνια φλεγμονώδης πάθηση του οισοφάγου, η οποία μπορεί να σχετίζεται με αλλεργικούς μηχανισμούς. Μπορεί να προκαλεί δυσκολία στην κατάποση και επεισόδια ενσφήνωσης τροφής, ιδιαίτερα σε παιδιά και νεότερους ενήλικες.

Αχαλασία και κινητικές διαταραχές του οισοφάγου

Στην αχαλασία, ο κατώτερος οισοφαγικός σφιγκτήρας δεν χαλαρώνει φυσιολογικά και οι κινήσεις του οισοφάγου διαταράσσονται. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι δυσκολία τόσο στις στερεές όσο και στις υγρές τροφές, αναγωγή άπεπτης τροφής, πόνος στο στήθος και απώλεια βάρους.

Νευρολογικές και μυϊκές παθήσεις

Το εγκεφαλικό επεισόδιο, η νόσος Πάρκινσον, η σκλήρυνση κατά πλάκας, η μυασθένεια, η αμυοτροφική πλευρική σκλήρυνση και ορισμένες μορφές άνοιας μπορεί να επηρεάσουν τον συντονισμό των μυών και των νεύρων της κατάποσης.

Η ξαφνική δυσκολία στην κατάποση μαζί με ασυμμετρία στο πρόσωπο, αδυναμία στο χέρι ή στο πόδι, σύγχυση ή δυσκολία στην ομιλία μπορεί να αποτελεί ένδειξη εγκεφαλικού και απαιτεί άμεση βοήθεια. Διαβάστε επίσης ποια συμπτώματα, όπως η αιφνίδια αδυναμία και η ζάλη, χρειάζονται νευρολογικό έλεγχο.

Παθήσεις του στόματος, του φάρυγγα και του λάρυγγα

Φλεγμονές, τραυματισμοί, διαταραχές των μυών, προβλήματα της γλώσσας ή του λάρυγγα και επεμβάσεις στην περιοχή της κεφαλής και του τραχήλου μπορεί επίσης να επηρεάσουν την κατάποση.

Όγκοι του στόματος, του λαιμού ή του οισοφάγου

Η δυσφαγία μπορεί σπανιότερα να σχετίζεται με κακοήθεια, ιδιαίτερα όταν επιδεινώνεται προοδευτικά και συνοδεύεται από ανεξήγητη απώλεια βάρους, επίμονη βραχνάδα, πόνο ή αιμορραγία. Η παρουσία δυσφαγίας δεν σημαίνει αυτομάτως καρκίνο, αλλά αυτά τα συμπτώματα δεν πρέπει να αγνοούνται.

Φάρμακα και ιατρικές θεραπείες

Ορισμένα φάρμακα μπορεί να προκαλέσουν ξηροστομία, υπνηλία, μειωμένο μυϊκό συντονισμό ή ερεθισμό του οισοφάγου. Ακτινοθεραπεία, χειρουργικές επεμβάσεις, τραχειοστομία και διασωλήνωση μπορεί επίσης να επηρεάσουν τη λειτουργία της κατάποσης.

Δυσκολία στην κατάποση και θυρεοειδής

Η δυσκολία στην κατάποση μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να σχετίζεται με σημαντική διόγκωση του θυρεοειδούς, μεγάλη βρογχοκήλη ή αρκετά μεγάλο όζο που πιέζει τον οισοφάγο ή άλλες δομές του τραχήλου.

Δεν προκαλεί κάθε όζος θυρεοειδούς δυσφαγία. Οι περισσότεροι μικροί όζοι δεν δημιουργούν πιεστικά συμπτώματα. Έλεγχος χρειάζεται όταν η δυσκολία στην κατάποση συνοδεύεται από:

• ορατή ή ψηλαφητή διόγκωση στον λαιμό,
• αίσθημα πίεσης ή σφιξίματος στον τράχηλο,
• επίμονη βραχνάδα,
• δυσκολία στην αναπνοή,
• βήχα ή δυσφορία όταν το άτομο ξαπλώνει.

Το υπερηχογράφημα θυρεοειδούς μπορεί να αξιολογήσει το μέγεθος του αδένα και την παρουσία όζων ή κύστεων, αλλά ο γιατρός θα αποφασίσει ποιες εξετάσεις χρειάζονται ανάλογα με τα συμπτώματα.

Δυσκολία στην κατάποση σάλιου

Η δυσκολία στην κατάποση του σάλιου μπορεί να εμφανιστεί σε σοβαρή φλεγμονή ή απόφραξη του λαιμού, σε νευρολογική διαταραχή ή όταν η λειτουργία των μυών της κατάποσης έχει επηρεαστεί σημαντικά.

Εάν κάποιος ξαφνικά δεν μπορεί να καταπιεί ούτε το σάλιο του, παρουσιάζει έντονη σιελόρροια, δυσκολία στην αναπνοή, πρήξιμο στον λαιμό ή αίσθημα πνιγμού, χρειάζεται επείγουσα ιατρική αξιολόγηση.

Ποια συμπτώματα μπορεί να συνοδεύουν τη δυσφαγία;

• Βήχας ή πνίξιμο κατά τη διάρκεια ή μετά το φαγητό.
• Αίσθημα ότι η τροφή έχει κολλήσει στον λαιμό ή στο στήθος.
• Επιστροφή τροφής ή υγρών στο στόμα ή από τη μύτη.
• Υγρή, βραχνή ή «γουργουριστή» φωνή μετά την κατάποση.
• Σιελόρροια ή δυσκολία διαχείρισης του σάλιου.
• Πόνος κατά την κατάποση.
• Ανάγκη για επανειλημμένες καταπόσεις.
• Μεγάλη διάρκεια των γευμάτων.
• Ανεξήγητη απώλεια βάρους ή μειωμένη πρόσληψη τροφής.
• Αφυδάτωση.
• Επαναλαμβανόμενες λοιμώξεις του αναπνευστικού.

Πότε η δυσκολία στην κατάποση είναι επείγουσα;

Ζητήστε άμεσα ιατρική βοήθεια ή καλέστε το 112 ή το 166 όταν:

• δεν μπορείτε να καταπιείτε καθόλου τροφή, νερό ή σάλιο,
• υπάρχει δυσκολία στην αναπνοή ή πνιγμός,
• αισθάνεστε ότι τροφή έχει σφηνώσει και δεν περνά,
• η δυσκολία εμφανίστηκε ξαφνικά μαζί με αδυναμία, ασυμμετρία προσώπου ή διαταραχή ομιλίας,
• υπάρχει πρήξιμο στη γλώσσα, στα χείλη ή στον λαιμό,
• υπάρχει εμετός με αίμα ή άλλο σημάδι αιμορραγίας.

Ιατρικός έλεγχος χρειάζεται επίσης όταν η δυσκολία επιμένει, επαναλαμβάνεται, επιδεινώνεται ή συνοδεύεται από απώλεια βάρους, πόνο, επίμονη βραχνάδα, πυρετό ή επαναλαμβανόμενες λοιμώξεις του θώρακα.

Πώς γίνεται η διάγνωση της δυσφαγίας;

Η διερεύνηση αρχίζει με λεπτομερές ιστορικό. Ο γιατρός θα ρωτήσει αν το πρόβλημα αφορά στερεές τροφές, υγρά ή και τα δύο, αν εμφανίστηκε ξαφνικά ή σταδιακά, αν υπάρχει πόνος και αν η τροφή φαίνεται να κολλάει στον λαιμό ή χαμηλότερα στο στήθος.

Ανάλογα με τα ευρήματα, μπορεί να χρειαστούν:

• εξέταση από ωτορινολαρυγγολόγο, γαστρεντερολόγο ή νευρολόγο,
• γαστροσκόπηση,
• ακτινοσκοπική μελέτη κατάποσης ή εξέταση με βάριο,
• ενδοσκοπική αξιολόγηση της κατάποσης,
• μανομετρία οισοφάγου,
• μέτρηση της παλινδρόμησης οξέος,
• απεικονιστικός έλεγχος ή υπερηχογράφημα θυρεοειδούς, όταν υπάρχουν αντίστοιχες ενδείξεις.

Πώς αντιμετωπίζεται η δυσκολία στην κατάποση;

Η αντιμετώπιση εξαρτάται από το σημείο και την αιτία της δυσφαγίας. Δεν υπάρχει μία θεραπεία κατάλληλη για όλους.

Οι θεραπευτικές επιλογές μπορεί να περιλαμβάνουν:

• φαρμακευτική θεραπεία για παλινδρόμηση ή φλεγμονή,
• ενδοσκοπική διάταση μιας στένωσης του οισοφάγου,
• ειδική αντιμετώπιση της αχαλασίας ή άλλης κινητικής διαταραχής,
• θεραπεία κατάποσης από κατάλληλα εκπαιδευμένο λογοθεραπευτή,
• ασκήσεις και τεχνικές ασφαλέστερης κατάποσης,
• εξατομικευμένη προσαρμογή της υφής των τροφών και των υγρών,
• διατροφική υποστήριξη για την πρόληψη υποθρεψίας και αφυδάτωσης,
• χειρουργική ή άλλη εξειδικευμένη παρέμβαση όταν απαιτείται.

Η αυθαίρετη χρήση πηκτικών ή η μετάβαση μόνο σε πολτοποιημένες τροφές δεν είναι κατάλληλη για κάθε μορφή δυσφαγίας. Η ασφαλέστερη υφή τροφών και υγρών πρέπει να προσδιορίζεται μετά από αξιολόγηση.

Τι μπορείτε να κάνετε μέχρι να αξιολογηθείτε;

Εφόσον μπορείτε ακόμη να καταπίνετε με ασφάλεια και δεν υπάρχουν επείγοντα συμπτώματα:

• Καθίστε σε όρθια θέση κατά τη διάρκεια του γεύματος.
• Τρώτε αργά και παίρνετε μικρές μπουκιές.
• Μασάτε καλά πριν επιχειρήσετε να καταπιείτε.
• Μην τρώτε όταν είστε πολύ νυσταγμένοι ή δεν μπορείτε να συγκεντρωθείτε.
• Μην προσπαθείτε να σπρώξετε μια κολλημένη μπουκιά καταπίνοντας περισσότερο φαγητό.
• Καταγράψτε αν το πρόβλημα αφορά στερεά, υγρά, χάπια ή και το σάλιο.
• Σημειώστε εάν υπάρχει βήχας, βραχνάδα, απώλεια βάρους, καούρα ή πόνος.

Οι συμβουλές αυτές δεν αντικαθιστούν την ιατρική αξιολόγηση και δεν είναι κατάλληλες όταν υπάρχει πνιγμός, πλήρης αδυναμία κατάποσης ή δυσκολία στην αναπνοή.

Συχνές ερωτήσεις

Γιατί νιώθω ότι το φαγητό κολλάει στον λαιμό;

Το αίσθημα μπορεί να σχετίζεται με δυσλειτουργία στο αρχικό στάδιο της κατάποσης ή με πρόβλημα στον οισοφάγο, όπως φλεγμονή, στένωση ή κινητική διαταραχή. Το σημείο στο οποίο αισθάνεται κάποιος ότι κολλάει η τροφή δεν προσδιορίζει πάντοτε με ακρίβεια πού βρίσκεται η αιτία.

Γιατί δυσκολεύομαι να καταπιώ στερεές τροφές;

Η δυσκολία κυρίως στις στερεές τροφές μπορεί να σχετίζεται με στένωση ή άλλη δομική αλλοίωση του οισοφάγου. Χρειάζεται ιατρικός έλεγχος, ιδιαίτερα όταν το σύμπτωμα επιδεινώνεται.

Τι σημαίνει όταν δυσκολεύομαι και στα υγρά;

Η δυσκολία στα υγρά, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από βήχα ή πνίξιμο, μπορεί να αφορά τη στοματοφαρυγγική φάση της κατάποσης. Δυσκολία σε στερεά και υγρά μπορεί επίσης να εμφανιστεί σε κινητικές διαταραχές του οισοφάγου.

Μπορεί ο θυρεοειδής να προκαλέσει δυσκολία στην κατάποση;

Ναι, όταν υπάρχει αρκετά μεγάλη διόγκωση του θυρεοειδούς ή όζος που ασκεί πίεση σε γειτονικές δομές. Οι μικροί όζοι συνήθως δεν προκαλούν τέτοια συμπτώματα.

Γιατί δεν μπορώ να καταπιώ το σάλιο μου;

Η αιφνίδια αδυναμία κατάποσης του σάλιου, ιδιαίτερα με σιελόρροια, πρήξιμο ή δυσκολία στην αναπνοή, μπορεί να υποδηλώνει σοβαρό πρόβλημα και απαιτεί επείγουσα αξιολόγηση.

Είναι η δυσφαγία σύμπτωμα καρκίνου;

Η δυσφαγία έχει πολλές πιθανές αιτίες και τις περισσότερες φορές δεν αρκεί για να υποδείξει καρκίνο. Ωστόσο, όταν επιδεινώνεται σταδιακά ή συνοδεύεται από ανεξήγητη απώλεια βάρους, πόνο, αιμορραγία ή επίμονη βραχνάδα, πρέπει να διερευνάται χωρίς καθυστέρηση.

Ποιος γιατρός εξετάζει τη δυσκολία στην κατάποση;

Ανάλογα με τα συμπτώματα, η αξιολόγηση μπορεί να γίνει από ωτορινολαρυγγολόγο, γαστρεντερολόγο ή νευρολόγο. Συχνά συμμετέχει και λογοθεραπευτής με εξειδίκευση στις διαταραχές κατάποσης.

Μπορεί η παλινδρόμηση να προκαλέσει δυσκολία στην κατάποση;

Ναι. Η χρόνια γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση μπορεί να προκαλέσει φλεγμονή του οισοφάγου και, σε ορισμένες περιπτώσεις, στένωση. Η επίμονη δυσφαγία όμως δεν πρέπει να αποδίδεται αυτόματα στην παλινδρόμηση χωρίς έλεγχο.

Συμπέρασμα

Η δυσκολία στην κατάποση μπορεί να αφορά την έναρξη της κατάποσης, τη διέλευση της τροφής από τον οισοφάγο ή και τα δύο. Οι αιτίες κυμαίνονται από παλινδρόμηση και φλεγμονές έως στενώσεις, διαταραχές του θυρεοειδούς και νευρολογικές παθήσεις.

Όταν το πρόβλημα επιμένει, επαναλαμβάνεται ή επιδεινώνεται, χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση. Η αδυναμία κατάποσης του σάλιου, η δύσπνοια, ο πνιγμός ή η αιφνίδια εμφάνιση νευρολογικών συμπτωμάτων αποτελούν λόγους για επείγουσα βοήθεια.

Πηγές

• NHS – Dysphagia (swallowing problems)
• National Institute on Deafness and Other Communication Disorders – Dysphagia
• Mayo Clinic – Dysphagia: Symptoms and causes