Τι σημαίνει «υγρό στον πνεύμονα»;

Οι πνεύμονες καλύπτονται από μια λεπτή μεμβράνη, τον υπεζωκότα. Ένα πέταλό του βρίσκεται επάνω στον πνεύμονα και ένα δεύτερο επενδύει το εσωτερικό του θωρακικού τοιχώματος. Ανάμεσά τους υπάρχει ο υπεζωκοτικός χώρος, ο οποίος φυσιολογικά περιέχει ελάχιστο υγρό ώστε οι δύο επιφάνειες να ολισθαίνουν ομαλά κατά την αναπνοή.

Όταν συσσωρευτεί μεγαλύτερη ποσότητα, δημιουργείται υπεζωκοτική ή πλευριτική συλλογή. Το υγρό βρίσκεται γύρω από τον πνεύμονα και μπορεί να περιορίζει την έκπτυξή του. Η συλλογή μπορεί να εμφανιστεί μόνο στη μία πλευρά ή και στις δύο, οπότε ονομάζεται αμφοτερόπλευρη. Οι όροι υπεζωκοτική συλλογή, πλευριτική συλλογή και pleural effusion περιγράφουν την ίδια κατάσταση.

Υγρό στον πνεύμονα ή πνευμονικό οίδημα;

Παρότι οι δύο καταστάσεις μπορεί να προκαλέσουν δύσπνοια, δεν είναι ίδιες:

Το πνευμονικό οίδημα μπορεί να εμφανιστεί απότομα και να αποτελεί επείγον περιστατικό. Στο υπόλοιπο άρθρο, ο όρος «υγρό στον πνεύμονα» χρησιμοποιείται για την υπεζωκοτική συλλογή, εκτός εάν αναφέρεται διαφορετικά.

Ποια είναι η διαφορά από τον πνευμοθώρακα;

Στην υπεζωκοτική συλλογή υπάρχει υγρό στον υπεζωκοτικό χώρο, ενώ στον πνευμοθώρακα υπάρχει αέρας. Και οι δύο καταστάσεις μπορεί να πιέσουν τον πνεύμονα και να προκαλέσουν δύσπνοια ή πόνο στο στήθος, αλλά η διάγνωση και η θεραπεία τους διαφέρουν. Διαβάστε περισσότερα για τον πνευμοθώρακα, τα συμπτώματα και την αντιμετώπισή του.

Ποια συμπτώματα προκαλεί το υγρό στον πνεύμονα;

Τα συμπτώματα εξαρτώνται από την ποσότητα του υγρού, το πόσο γρήγορα μαζεύτηκε και την υποκείμενη αιτία. Μια μικρή υπεζωκοτική συλλογή μπορεί να βρεθεί τυχαία σε απεικονιστική εξέταση, χωρίς να προκαλεί ενοχλήματα. Όταν υπάρχουν συμπτώματα, μπορεί να περιλαμβάνουν:

• δύσπνοια ή αίσθημα ότι δεν φτάνει ο αέρας,
• πόνο στο στήθος που επιδεινώνεται με βαθιά αναπνοή ή βήχα,
• ξηρό βήχα,
• βάρος ή πίεση στο στήθος,
• μειωμένη αντοχή και κόπωση,
• γρήγορη αναπνοή,
• πυρετό ή ρίγος όταν υπάρχει λοίμωξη.

Μερικές φορές ο πλευριτικού τύπου πόνος μειώνεται καθώς αυξάνεται το υγρό, επειδή απομακρύνονται μεταξύ τους οι ερεθισμένες επιφάνειες του υπεζωκότα. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η κατάσταση βελτιώνεται.

Πότε χρειάζεται άμεση ιατρική βοήθεια;

Ποια είναι τα αίτια της υπεζωκοτικής συλλογής;

Η υπεζωκοτική συλλογή είναι αποτέλεσμα μιας άλλης κατάστασης και όχι η τελική διάγνωση. Συχνότερες ή σημαντικές αιτίες είναι οι ακόλουθες.

Καρδιακή ανεπάρκεια

Αποτελεί μία από τις συχνότερες αιτίες και συχνά προκαλεί υγρό και στις δύο πλευρές. Μπορεί να συνυπάρχουν πρήξιμο στα πόδια, εύκολη κόπωση και δύσπνοια όταν ο ασθενής ξαπλώνει. Ωστόσο, δεν οφείλεται κάθε αμφοτερόπλευρη συλλογή στην καρδιά.

Πνευμονία και άλλες λοιμώξεις

Η πνευμονία μπορεί να προκαλέσει παραπνευμονική συλλογή. Εάν μολυνθεί το ίδιο το υπεζωκοτικό υγρό, μπορεί να δημιουργηθεί εμπύημα, το οποίο συνήθως χρειάζεται αντιβιοτική αγωγή και παροχέτευση. Πυρετός, ρίγος και πλευριτικός πόνος χρειάζονται έγκαιρη αξιολόγηση.

Καρκίνος

Καρκίνος του πνεύμονα, του μαστού ή των ωοθηκών, λεμφώματα και μεταστάσεις άλλων όγκων μπορεί να προκαλέσουν κακοήθη υπεζωκοτική συλλογή. Το εύρημα υγρού, όμως, δεν σημαίνει αυτομάτως καρκίνο. Η πιθανότητα εκτιμάται με βάση το ιστορικό, την απεικόνιση και, όταν χρειάζεται, την ανάλυση του υγρού.

Πνευμονική εμβολή

Η πνευμονική εμβολή μπορεί να συνοδεύεται από μικρή ή μεγαλύτερη συλλογή. Ξαφνική δύσπνοια, ταχυκαρδία, πόνος στο στήθος ή αιμόπτυση απαιτούν επείγουσα εκτίμηση.

Παθήσεις νεφρών ή ήπατος

Νεφρική ανεπάρκεια, νεφρωσικό σύνδρομο και κίρρωση μπορεί να διαταράξουν την ισορροπία υγρών και να οδηγήσουν σε συλλογή. Η αξιολόγηση μπορεί να περιλαμβάνει τη νεφρική λειτουργία με eGFR και έλεγχο για πρωτεϊνουρία ή λεύκωμα στα ούρα. Η χαμηλή αλβουμίνη μπορεί να συμβάλλει σε ορισμένες περιπτώσεις, αλλά μια μεμονωμένη χαμηλή τιμή δεν εξηγεί αυτομάτως τη συλλογή.

Άλλα αίτια

Στα λιγότερο συχνά αίτια περιλαμβάνονται η φυματίωση, η ρευματοειδής αρθρίτιδα, ο συστηματικός ερυθηματώδης λύκος, ο τραυματισμός του θώρακα, ο αιμοθώρακας, ο χυλοθώρακας, η παγκρεατίτιδα, ορισμένα φάρμακα και προηγούμενες επεμβάσεις ή ιατρικές διαδικασίες.

Υγρό στον πνεύμονα από την καρδιά

Στην καρδιακή ανεπάρκεια, η αυξημένη πίεση στην κυκλοφορία ευνοεί τη μετακίνηση υγρού προς τον υπεζωκοτικό χώρο. Η συλλογή είναι συχνά αμφοτερόπλευρη, όχι όμως πάντοτε, και μπορεί να συνυπάρχει με πνευμονικό οίδημα.

Η αντιμετώπιση στρέφεται κυρίως στη ρύθμιση της καρδιακής ανεπάρκειας. Ο γιατρός μπορεί να χρησιμοποιήσει διουρητικά και άλλες θεραπείες ανάλογα με την κατάσταση. Δεν χρειάζεται κάθε καρδιακής αιτιολογίας συλλογή παρακέντηση και κανείς δεν πρέπει να ξεκινά ή να αυξάνει μόνος του τη δόση διουρητικού.

Υγρό στον πνεύμονα και καρκίνος

Η υπεζωκοτική συλλογή έχει πολλές καλοήθεις και συχνές αιτίες, επομένως δεν αποτελεί από μόνη της διάγνωση καρκίνου. Εάν τα ευρήματα δημιουργούν υποψία κακοήθειας, το υπεζωκοτικό υγρό μπορεί να εξεταστεί κυτταρολογικά για κακοήθη κύτταρα.

Ένα αρνητικό κυτταρολογικό αποτέλεσμα δεν αποκλείει πάντοτε την κακοήθεια. Ανάλογα με την εικόνα μπορεί να χρειαστούν νέα λήψη υγρού, βιοψία υπεζωκότα ή θωρακοσκόπηση. Η απόφαση βασίζεται στον συνολικό κλινικό και απεικονιστικό έλεγχο, όχι σε ένα μεμονωμένο εύρημα.

Τι σημαίνουν διίδρωμα και εξίδρωμα;

Διίδρωμα

Το διίδρωμα δημιουργείται κυρίως από γενικότερη διαταραχή των πιέσεων ή της ισορροπίας υγρών στον οργανισμό. Συχνές αιτίες είναι η καρδιακή ανεπάρκεια, η κίρρωση και ορισμένες νεφρικές παθήσεις.

Εξίδρωμα

Το εξίδρωμα σχετίζεται συνήθως με τοπική φλεγμονή ή βλάβη, όπως πνευμονία, καρκίνος, πνευμονική εμβολή, φυματίωση ή αυτοάνοση νόσος. Τα κριτήρια Light συγκρίνουν την πρωτεΐνη και την LDH στο υπεζωκοτικό υγρό και στο αίμα, βοηθώντας τον γιατρό να ταξινομήσει τη συλλογή. Ο αναγνώστης δεν χρειάζεται να απομνημονεύσει τα αριθμητικά όρια.

Πώς γίνεται η διάγνωση;

Η διερεύνηση αρχίζει με το ιστορικό και την εξέταση: διάρκεια συμπτωμάτων, καρδιακά, πνευμονικά, νεφρικά ή ηπατικά νοσήματα, ιστορικό καρκίνου, πρόσφατη λοίμωξη, χειρουργείο ή τραυματισμός. Ο γιατρός ακροάζεται και εξετάζει τον θώρακα και επιλέγει τις κατάλληλες εξετάσεις:

• Ακτινογραφία θώρακος: δείχνει συχνά την παρουσία και την έκταση της συλλογής, αν και πολύ μικρές ποσότητες μπορεί να μην είναι εμφανείς.
• Υπέρηχος θώρακος: εντοπίζει μικρότερες συλλογές, πιθανές διαφραγματώσεις και καθοδηγεί με μεγαλύτερη ασφάλεια την παρακέντηση.
• Αξονική τομογραφία: δίνει λεπτομερέστερη εικόνα του πνεύμονα, του υπεζωκότα και των γύρω ιστών και μπορεί να αναδείξει λοίμωξη, μάζα, εμβολή ή άλλη αιτία.
• Εξετάσεις αίματος: μπορεί να περιλαμβάνουν γενική αίματος, CRP, νεφρική και ηπατική λειτουργία, λευκώματα και καρδιακούς δείκτες.
• Ανάλυση υπεζωκοτικού υγρού: ανάλογα με την περίπτωση εξετάζονται πρωτεΐνη, LDH, pH, γλυκόζη, καλλιέργεια, κυτταρολογία και ειδικοί δείκτες.

Τι είναι η παρακέντηση θώρακα;

Ο ακριβής όρος είναι θωρακοκέντηση ή παρακέντηση υπεζωκοτικού υγρού. Με μια λεπτή βελόνα ή μικρό καθετήρα αφαιρείται υγρό από τον χώρο ανάμεσα στον πνεύμονα και το θωρακικό τοίχωμα — όχι από το εσωτερικό του ίδιου του πνεύμονα. Η διαδικασία μπορεί να γίνει για να αναλυθεί το υγρό ή για να αφαιρεθεί μεγαλύτερη ποσότητα και να ανακουφιστεί η δύσπνοια.

Συνήθως χρησιμοποιείται τοπική αναισθησία και υπερηχογραφική καθοδήγηση. Ο εξεταζόμενος μπορεί να νιώσει το τσίμπημα της αναισθησίας, πίεση, ενόχληση ή παροδική τάση για βήχα. Η εμπειρία διαφέρει από άτομο σε άτομο και η διαδικασία δεν πρέπει να περιγράφεται ως εντελώς ανώδυνη.

Ποιοι είναι οι κίνδυνοι;

Πιθανοί κίνδυνοι είναι ο πόνος, μια μικρή αιμορραγία ή μελανιά, η λοίμωξη και ο πνευμοθώρακας. Σπανιότερα μπορεί να εμφανιστούν άλλες επιπλοκές. Η διαδικασία γίνεται από κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία και η χρήση υπερήχου συμβάλλει στην ασφαλέστερη επιλογή του σημείου.

Πώς φεύγει το υγρό από τον πνεύμονα;

Δεν υπάρχει μία θεραπεία για όλες τις υπεζωκοτικές συλλογές. Το υγρό μπορεί να υποχωρήσει όταν αντιμετωπιστεί η αιτία ή να χρειάζεται ενεργή αφαίρεση. Ανάλογα με την περίπτωση, η αντιμετώπιση μπορεί να περιλαμβάνει:

• παρακολούθηση μιας μικρής συλλογής γνωστής αιτίας,
• θεραπεία της καρδιακής, νεφρικής ή ηπατικής νόσου,
• αντιβιοτικά για βακτηριακή λοίμωξη,
• παροχέτευση μολυσμένου υγρού ή εμπυήματος,
• αντιπηκτική θεραπεία για πνευμονική εμβολή,
• ογκολογική θεραπεία όταν υπάρχει κακοήθεια,
• θωρακοκέντηση ή σωλήνα παροχέτευσης,
• μόνιμο υπεζωκοτικό καθετήρα ή πλευρόδεση σε επιλεγμένες υποτροπιάζουσες συλλογές,
• χειρουργική αντιμετώπιση όταν υπάρχει συγκεκριμένη ένδειξη.

Μπορεί να φύγει μόνο του;

Μια μικρή συλλογή μπορεί να υποχωρήσει καθώς θεραπεύεται η αιτία, χωρίς παρακέντηση. Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι ασφαλές να περιμένει κάποιος χωρίς ιατρική αξιολόγηση. Η ανάγκη παροχέτευσης εξαρτάται από το μέγεθος, τα συμπτώματα, το είδος του υγρού και το εάν υπάρχει λοίμωξη ή άλλη σοβαρή αιτία.

Είναι επικίνδυνο το υγρό στον πνεύμονα;

Μια μικρή συλλογή γνωστής και θεραπεύσιμης αιτίας μπορεί να μην είναι άμεσα επικίνδυνη. Μεγάλη ποσότητα υγρού, όμως, μπορεί να πιέσει τον πνεύμονα και να δυσκολέψει σημαντικά την αναπνοή. Μολυσμένο υγρό χρειάζεται έγκαιρη αντιμετώπιση, ενώ η γρήγορη επανεμφάνιση απαιτεί περαιτέρω διερεύνηση. Η σοβαρότητα εξαρτάται κυρίως από την αιτία και τη γενική κατάσταση του ασθενούς, όχι μόνο από τη λέξη «υγρό» στην ακτινογραφία.

Μπορεί να ξαναμαζευτεί το υγρό;

Ναι, μπορεί να υποτροπιάσει εάν η βασική αιτία παραμένει ενεργή, όπως σε μη ελεγχόμενη καρδιακή ανεπάρκεια, κακοήθεια, επίμονη λοίμωξη ή χρόνια ηπατική και νεφρική νόσο. Σε επαναλαμβανόμενες συλλογές μπορεί να εξεταστούν νέα παροχέτευση, πλευρόδεση, μόνιμος υπεζωκοτικός καθετήρας ή ειδικότερη θεραπεία της υποκείμενης νόσου.

Ποια είναι η πρόγνωση;

Δεν υπάρχει μία κοινή πρόγνωση για όλες τις υπεζωκοτικές συλλογές. Η πορεία εξαρτάται από την αιτία, την έκταση, τη γενική υγεία και την ανταπόκριση στη θεραπεία. Μια συλλογή από θεραπεύσιμη λοίμωξη ή ελεγχόμενη καρδιακή ανεπάρκεια μπορεί να υποχωρήσει. Μια κακοήθης ή συχνά υποτροπιάζουσα συλλογή χρειάζεται μακροχρόνια διαχείριση. Γενικοί αριθμοί επιβίωσης δεν έχουν νόημα χωρίς συγκεκριμένη διάγνωση.

Πηγές

• British Thoracic Society – Guideline for Pleural Disease
• British Thoracic Society – Clinical Statement on Pleural Procedures
• MedlinePlus – Pleural Effusion
• MedlinePlus – Pleural Fluid Analysis
• Guy’s and St Thomas’ NHS – Thoracocentesis

Συμπέρασμα: Το «υγρό στον πνεύμονα» είναι εύρημα που χρειάζεται ερμηνεία και αναζήτηση της αιτίας του. Μπορεί να είναι μικρό και παροδικό ή να απαιτεί άμεση θεραπεία. Η σωστή διάκριση από το πνευμονικό οίδημα και τον πνευμοθώρακα, η απεικόνιση και, όταν ενδείκνυται, η ανάλυση του υγρού καθορίζουν την αντιμετώπιση.