Μόλις ένας άνθρωπος ανά έξι εκατομμύρια έχει την εξαιρετικά σπάνια ομάδα αίματος Rh null, έναν φαινότυπο που οι ειδικοί αποκαλούν «χρυσό αίμα» λόγω της μοναδικής ικανότητάς του να χρησιμοποιείται σε εξαιρετικά απαιτητικές μεταγγίσεις και σε κρίσιμη ιατρική έρευνα.

Πρόκειται για έναν τύπο αίματος στον οποίο τα ερυθρά αιμοσφαίρια δεν φέρουν κανένα από τα 50 γνωστά αντιγόνα του συστήματος Rh. Η απουσία αυτών των αντιγόνων το καθιστά εξαιρετικά πολύτιμο — αλλά και εξαιρετικά προβληματικό για όσους το διαθέτουν.

Rh null: Γιατί ονομάζεται «χρυσό αίμα»;

Ο φαινότυπος Rh null δεν περιέχει ούτε το Rh(D) αντιγόνο ούτε οποιοδήποτε άλλο Rh αντιγόνο.
Αυτό σημαίνει ότι:

άτομα με Rh null μπορούν να λάβουν αίμα μόνο από άλλα Rh null άτομα, κάτι σχεδόν αδύνατο λόγω της σπανιότητας,
το αίμα Rh null μπορεί να δοθεί σε όλους τους τύπους Rh, άρα θεωρείται «υπερ-συμβατό»,
αποτελεί εργαλείο-κλειδί για ερευνητές που μελετούν σπάνιες αιματολογικές παθήσεις, ανοσολογικές αντιδράσεις και δημιουργία καθολικών τύπων αίματος.

Σήμερα υπάρχουν μόλις 50 καταγεγραμμένοι δότες Rh null παγκοσμίως, με λιγότερους από δέκα να δίνουν ενεργά αίμα.

Τι σημαίνει για την υγεία των φορέων

Η έλλειψη όλων των Rh αντιγόνων σχετίζεται με:

χρόνια αιμολυτική αναιμία,
αυξημένη ευθραυστότητα ερυθρών αιμοσφαιρίων,
αλλοιωμένο σχήμα κυττάρων,
περιορισμένες επιλογές σε μετάγγιση ακόμη και σε απλό ατύχημα.

Για την ασφάλειά τους, πολλά άτομα με Rh null ενθαρρύνονται να καταψύχουν το δικό τους αίμα για μελλοντικές ανάγκες.

Γιατί οι μεταγγίσεις είναι τόσο πολύπλοκες

Το αίμα μας ταξινομείται κυρίως από τα συστήματα:

ABO,
Rhesus (Rh),
αλλά και πάνω από 45 ακόμη συστήματα με συνολικά 366 αντιγόνα (σύμφωνα με στοιχεία του 2024).

Ακόμη και το «κλασικό» O αρνητικό, που συχνά θεωρείται καθολικός δότης, δεν είναι πλήρως συμβατό για όλους, αφού ενδέχεται να περιέχει αντιγόνα που προκαλούν ισχυρές ανοσολογικές αντιδράσεις.

Αντίθετα, το Rh null δεν έχει κανένα Rh αντιγόνο, γεγονός που το κάνει πολύ πιο ασφαλές σε μεταγγίσεις έκτακτης ανάγκης για συγκεκριμένες ομάδες.

Πώς δημιουργείται το Rh null – Οι γενετικές μεταλλάξεις

Νεότερες έρευνες δείχνουν ότι ο φαινότυπος Rh null οφείλεται σε μεταλλάξεις που επηρεάζουν την πρωτεΐνη RHAG, η οποία είναι απαραίτητη για τη σωστή έκφραση των Rh αντιγόνων.
Όταν αυτή η πρωτεΐνη αλλοιωθεί, η παρουσία των Rh αντιγόνων «σιγεί», με αποτέλεσμα να δημιουργείται το ιδιαίτερο προφίλ Rh null.

Τα εργαστηριακά πειράματα που άλλαξαν την επιστήμη του αίματος

1. Το ορόσημο του 2018 – Πανεπιστήμιο Μπρίστολ

Ο καθηγητής Ash Toye και η ομάδα του κατάφεραν να δημιουργήσουν τεχνητά ερυθρά αιμοσφαίρια Rh null σε εργαστηριακό περιβάλλον, αφαιρώντας γενετικά τα γονίδια πέντε κύριων συστημάτων ομάδων αίματος (ABO, Rh, Kell, Duffy, GPB).

Η ιδέα ήταν να παραχθεί ένα καθολικά συμβατό κύτταρο, απαλλαγμένο από τα πιο επικίνδυνα αντιγόνα.
Παρότι πολλά βήματα παραμένουν για την κλινική εφαρμογή, η έρευνα αυτή αποτέλεσε σημαντικό σταθμό.

2. Versiti Blood Research Institute (ΗΠΑ) – Έτος 2021

Επιστήμονες χρησιμοποίησαν ανθρώπινα πολυδύναμα βλαστοκύτταρα (hiPSC) και την τεχνολογία CRISPR-Cas9 για να δημιουργήσουν εξατομικευμένα σπάνια ερυθρά αιμοσφαίρια, συμπεριλαμβανομένων Rh null.

3. Καναδάς & Ισπανία – Νεότερες εξελίξεις

Στο Κεμπέκ, ερευνητές δημιούργησαν ανώριμα κύτταρα τύπου O Rh null από αιμοποιητικά βλαστοκύτταρα.
Στη Βαρκελώνη, ερευνητές τροποποίησαν Rh null κύτταρα ώστε να μετατραπούν από τύπου Α σε τύπου Ο, κάνοντάς τα ακόμη πιο «καθολικά».

Παρά τις εντυπωσιακές προόδους, η μαζική παραγωγή λειτουργικού αίματος σε εργαστήριο παραμένει πρόκληση, επειδή τα βλαστοκύτταρα δυσκολεύονται να εξελιχθούν σε πλήρως ώριμα ερυθρά αιμοσφαίρια.

Το μέλλον: Τεχνητό αίμα και διεθνείς τράπεζες σπάνιων φαινοτύπων

Ο Ash Toye συνδιευθύνει σήμερα την κλινική δοκιμή RESTORE, την πρώτη στον κόσμο που χορηγεί πειραματικά ερυθρά αιμοσφαίρια εργαστηρίου σε ανθρώπους.
Τα κύτταρα δεν φέρουν γενετικές τροποποιήσεις, αλλά χρειάστηκαν δέκα χρόνια ερευνών για να φτάσουν σε αυτό το στάδιο.

Παράλληλα, αναπτύσσονται:

τράπεζες σπάνιου αίματος,
συλλογή αιμοδοσιών από Rh null δότες,
δημιουργία κυτταρικών σειρών που θα επιτρέψουν μακροχρόνια καλλιέργεια ερυθρών.

Η προοπτική να υπάρχει «εργαστηριακό αίμα» για άτομα με εξαιρετικά σπάνιους τύπους είναι πραγματική — αλλά απαιτείται χρόνος, αυστηρή ρύθμιση και δεκάδες κλινικές φάσεις.

Γιατί το «χρυσό αίμα» μπορεί να σώσει ζωές στο μέλλον

Το Rh null έχει τη δυνατότητα να:

χρησιμοποιηθεί σε ειδικές μεταγγίσεις για ασθενείς υψηλού κινδύνου,
βοηθήσει στη δημιουργία καθολικού αίματος έκτακτης ανάγκης,
συμβάλει στην κατανόηση σπάνιων αιματολογικών νοσημάτων,
ανοίξει τον δρόμο σε νέες θεραπείες γονιδιακής και κυτταρικής μηχανικής.

Ίσως στο μέλλον να αποτελέσει το κλειδί για μεταγγίσεις που θα είναι συμβατές με σχεδόν κάθε ασθενή, μειώνοντας τον κίνδυνο ανοσολογικών αντιδράσεων και σώζοντας χιλιάδες ζωές.

Πηγή: BBC