Το Σύνδρομο Ευερεθίστου Εντέρου (ΣΕΕ) ή σπαστική κολίτιδα, αποτελεί τη συχνότερη αιτία προσέλευσης ασθενών στο γαστρεντερολογικό ιατρείο, με σημαντικές επιπτώσεις τόσο στη δημόσια οικονομία, όσο και στην ποιότητα ζωής των ασθενών που πάσχουν από αυτό. Τι είναι όμως το ευερέθιστο έντερο;

Γράφει η Γαστρεντερολόγος Δέσποινα Νάστου 

Το ΣΕΕ εκδηλώνεται με πόνο στην κοιλιά, διαταραχές στη συχνότητα των κενώσεων (διάρροια, δυσκοιλιότητα, εναλλαγές διάρροιας και δυσκοιλιότητας), διαταραχές στη σύσταση των κοπράνων (υγρά, υδαρή, πολτώδη, σκληρά κόπρανα κλπ) και μετεωρισμό (φούσκωμα στην περιοχή της κοιλιάς). Πρόκειται για μία καλοήθη διαταραχή του παχέος εντέρου που ανήκει στην ομάδα των παθήσεων που παραδοσιακά αποκαλούσαμε λειτουργικές διαταραχές του πεπτικού συστήματος.

Αλληλεπίδραση νευρικού και εντερικού συστήματος 

Στις λειτουργικές διαταραχές δεν υπάρχει οργανική βλάβη του οργάνου στόχου, όπως για παράδειγμα φλεγμονή του βλεννογόνου του εντέρου, εκκολπώματα, πολύποδες, όγκοι κα, αλλά η συμπτωματολογία προκύπτει από δυσλειτουργία της κινητικότητας και της αισθητικότητας του οργάνου. Η πλέον σύγχρονη ονομασία των λειτουργικών διαταραχών του πεπτικού συστήματος και του ΣΕΕ, είναι διαταραχές του άξονα εγκεφάλου- εντέρου (braingut axis disorders), αφού έχουν αναγνωριστεί τόσο η σύνδεση και η αλληλεπίδραση του κεντρικού νευρικού συστήματος με το εντερικό νευρικό σύστημα, που είναι υπεύθυνο για την κινητικότητα και την αισθητικότητα του πεπτικού, όσο και οι επιπτώσεις της διαταραχής της σύνδεσης αυτής στη λειτουργία του εντέρου. 

Διαταραχή

Διάφορα αίτια φαίνεται να πυροδοτούν τη διαταραχή στη λειτουργία του άξονα εγκεφάλου-εντέρου, όπως για παράδειγμα κάποια παλαιά ιογενής ή μικροβιακή γαστρεντερίτιδα (μεταλοιμώδες ΣΕΕ), ή η διαταραχή στην εντερική χλωρίδα (εντερικό μικροβίωμα) με υπερανάπτυξη συγκεκριμένων στελεχών συμβιοτικών μικροβίων εις βάρος κάποιων άλλων κλπ. Επιπλέον, στο ΣΕΕ παρατηρείται σπλαχνική υπερευαισθησία, φαινόμενο κατά το οποίο ένα ερέθισμα (πχ διάταση του εντέρου λόγω παραγωγής σημαντικής ποσότητας αερίων από τα μικρόβια του εντέρου) που σε φυσιολογικά άτομα δεν γίνεται καν αντιληπτό, στους πάσχοντες φτάνει στον εγκέφαλο και αποκωδικοποιείται ως επώδυνο, καθώς έχουν χαμηλότερο επίπεδο αντίληψης του πόνου απ’ ότι τα φυσιολογικά άτομα. 

Διάγνωση 

Η διάγνωση του ΣΕΕ είναι κλινική, βασίζεται δηλαδή στην εκδήλωση συγκεκριμένων συμπτωμάτων και δεν υπάρχει ειδικός εργαστηριακός έλεγχος που να θέτει ή να επιβεβαιώνει τη διάγνωση. Για να τεθεί η διάγνωση πρέπει να πληρούνται συγκεκριμένα κλινικά κριτήρια για συγκεκριμένο και ικανό χρονικό διάστημα. Περαιτέρω έλεγχος με συμπληρωματικές εξετάσεις (πχ εξετάσεις αίματος, κολονοσκόπηση, αξονική τομογραφία κοιλίας, υπέρηχος κοιλίας κτλ) χρειάζεται σε περιπτώσεις που εκδηλώνονται σημεία συναγερμού. Τα σημεία συναγερμού θα οδηγήσουν τον κλινικό γιατρό να υποβάλει τον ασθενή σε περαιτέρω παρακλινικό έλεγχο προς αποκλεισμό υποκείμενης παθολογίας που μπορεί να μιμείται τις εκδηλώσεις του ΣΕΕ. Τέτοιες παθήσεις μπορεί να είναι οι φλεγμονώδεις εντεροπάθειες, όπως η ελκώδης κολίτιδα και η νόσος Crohn, η κοιλιοκάκη, η μικροσκοπική κολίτιδα, αλλά ακόμα και κάποιος όγκος του παχέος εντέρου. 

Συμπτώματα

Το ΣΕΕ συχνά συνυπάρχει με συμπτώματα που οφείλονται σε άλλες παθήσεις όπου δεν υπάρχει οργανικό υπόβαθρο, είτε από το πεπτικό, όπως πχ λειτουργική δυσπεψία, είτε από άλλα συστήματα, όπως πχ ημικρανίες, ινομυαλγίαδυσπαρεύνια κα. Η συνύπαρξη τέτοιων συμπτωμάτων ενισχύει τη διάγνωση του ΣΕΕ. Σημεία συναγερμού είναι, παραδείγματος χάριν, συνυπάρχουσα αναιμία, ορατή απώλεια αίματος εκ του ορθού, απώλεια βάρους, συμπτώματα που αφυπνίζουν τον ασθενή από το βραδινό ύπνο, οικογενειακό ιστορικό καρκίνου παχέος εντέρου, ηλικία άνω των 50 ετών κλπ. 

Θεραπεία

Η θεραπεία του ΣΕΕ στοχεύει κατά περίπτωση στην ανακούφιση από τα επικρατέστερα συμπτώματα με τα οποία αυτό εκδηλώνεται. Εξαιρετικά σημαντικό σταθμό στη θεραπευτική διαδικασία αποτελεί η ενημέρωση του ασθενούς από το γαστρεντερολόγο του ότι πρόκειται για μία καλοήθη πάθηση με περιόδους εξάρσεων και υφέσεων που μπορεί μεν να υποβαθμίζει την ποιότητα ζωής του ασθενούς, δεν αποτελεί όμως απειλή για την υγεία του. Σημαντική είναι επίσης και η συμμετοχή του ασθενούς στη λήψη των θεραπευτικών αποφάσεων από κοινού με το γαστρεντερολόγο του, προκειμένου να επιλεγεί μία θεραπευτική πορεία που να του ταιριάζει. Διαφορετικές θεραπευτικές προσδοκίες έχει για παράδειγμα ένας ασθενής που προτιμά εναλλακτικές θεραπείες και δεν θέλει να παίρνει φάρμακα από έναν ασθενή που λόγω βεβαρυμένου προγράμματος δεν έχει χρόνο και του είναι πρακτικά πολύ πιο εύκολο να συμμορφωθεί στη λήψη κάποιου φαρμακευτικού σκευάσματος ανά τακτά χρονικά διαστήματα. 

Αλλαγή στον τρόπο ζωής

Αρχικά, αλλαγές στον τρόπο ζωής που έχει φανεί ότι βελτιώνουν συνολικά τα συμπτώματα του ΣΕΕ είναι η τακτική αερόβια άσκηση, ο έλεγχος του στρες και η αποκατάσταση του ελλιπούς ή κακής ποιότητας νυκτερινού ύπνου. Ως προς τη δίαιτα, η αυξημένη πρόσληψη διαλυτών ιδίως φυτικών ινών (όπως το ψύλλιο) φαίνεται ότι προσφέρει κάποια συμπτωματική ανακούφιση σε ασθενείς με ΣΕΕ. Οι μη διαλυτές φυτικές ίνες (όπως τα all branμπορεί κατά περίπτωση να βοηθήσουν, μπορεί όμως αντιθέτως ανάλογα  με τον τύπο του ΣΕΕ να επιδεινώσουν τον πόνο ή τα φουσκώματα.

Ο διαιτητικός αποκλεισμός γλουτένης σε ασθενείς με ΣΕΕ χωρίς κοιλιοκάκη έχει φανεί ότι προσφέρει κάποια βελτίωση στα συμπτώματα. Τέλος, η δίαιτα αποκλεισμού FODMAPs η οποία είναι μία δίαιτα που αποκλείει από τη διατροφή ολίγο-,δι-μονο-σακχαρίτες και πολυόλες έχει φανεί από μελέτες ότι είναι η μόνη δίαιτα που παρέχει σημαντική συμπτωματική βελτίωση σε ασθενείς με ΣΕΕ. Η δίαιτα αποκλεισμού FODMAPs είναι μεν ένα δυνατό θεραπευτικό εργαλείο, αλλά είναι εξαιρετικά δύσκολη στην τήρησή της, ιδίως για μεγάλο χρονικό διάστημα, γεγονός που την καθιστά κατάλληλη για επιλεγμένο μόνο πληθυσμό ασθενών.

Αντιμετώπισε τον πόνο στην κοιλιά
  1. Σε ασθενείς με προεξέχον σύμπτωμα τη δυσκοιλιότητα: H χρήση καθαρτικών και φαρμάκων που διεγείρουν την εντερική κινητικότητα έχει ως αποτέλεσμα τη βελτίωση της δυσκοιλιότητας και την αποκατάσταση του πόνου και του φουσκώματος που προκύπτουν λόγω ελαττωμένης εντερικής κινητικότητας.
  2. Σε ασθενείς με ΣΕΕ όπου προεξέχει η διάρροια: Η χρήση αντιδιαρροϊκών φαρμάκων έχει ένδειξη και προσφέρει αναβάθμιση στην ποιότητα ζωής των ασθενών αυτών. 
  • Τα αντισπασμωδικά φάρμακα έχουν ρόλο σε ασθενείς με έντονο κοιλιακό πόνο, ενώ μη φαρμακευτική εναλλακτική με αντισπασμωδική δράση αποτελεί η μέντα (peppermint oil).

  • Τα προβιοτικά σκευάσματα στοχεύουν στην αποκατάσταση της εντερικής χλωρίδας, που στην πλειοψηφία των ασθενών με ΣΕΕ είναι διαταραγμένη και παρέχουν σημαντική συμπτωματική βελτίωση. 

  • Τα αντικαταθλιπτικά σκευάσματα έχουν ρόλο στην αντιμετώπιση του κοιλιακού πόνου που δεν ανταποκρίνεται σε άλλες μορφές θεραπείας αφού μεταβάλουν το επίπεδο που γίνεται αντιληπτό το επώδυνο ερέθισμα. 

  • Μία καινούργια πολλά υποσχόμενη θεραπευτική τεχνική για την αντιμετώπιση των συμπτωμάτων του ΣΕΕ είναι η μεταμόσχευση κοπράνων που στοχεύει στην αποκατάσταση της διαταραγμένης εντερικής χλωρίδας. 

Τέλος, σε επιλεγμένους ασθενείς με ΣΕΕ που προεξέχει η δυσκοιλιότητα και συνυπάρχει δυσυνέργεια της κένωσης, δηλαδή διαταραχή στη συνεργασία των μυών του ορθού και του πρωκτού που συμμετέχουν στη διαδικασία της κένωσης, σημαντικό θεραπευτικό μέσον αποτελεί η ορθοπρωκτική βιοανάδραση που στοχεύει στην αποκατάσταση της δυσυνέργειας και ως εκ τούτου της δυσκοιλιότητας. 

Δέσποινα Νάστου MD, FEBGH
Γαστρεντερολόγος Metropolitan General